Kanıt etiketleri

Açılış sahnesi

Çanakkale'de bir aile apartmanının mutfağı, pazar sabahı. Kızı Ece'nin telefonunda aynı gün içinde karşısına çıkan üç cümleyi annesi Filiz Hanım'a okuyor. Birincisi bir gazeteden: «Havuç ve sebze yiyenlerde akciğer kanseri daha az görülüyor.» İkincisi bir sağlık sitesinden: «Beta karoten takviyesi sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırdı.» Üçüncüsü bir aktarın paylaşımından: «Doğal beta karoten kapsülü, akciğerlerinizin kalkanı.» Filiz Hanım çayını bırakıp soruyor: «Hangisi doğru? Üçü de aynı şeyden bahsediyor.»

Üç cümle aynı maddeden söz ediyor ama aynı türden bilgiyi taşımıyor. Birincisi büyük gruplarda yapılmış bir gözlemi, ikincisi on binlerce kişiyle yapılmış bir denemeyi, üçüncüsü bir satış metnini aktarıyor. Ece ile Filiz Hanım bu dersin kurgusal kişileri; o pazar sabahı üç cümle arasında kalmak ise her okurun yaşadığı bir şey.

Bu derste ne olacak

Ece'nin telefonundaki karışıklığın bir çaresi var: her bilginin üstüne, nereden geldiğini söyleyen bir etiket koymak. Bu akademi her kanıt kartına böyle bir etiket koyuyor ve bu ders o etiketleri tanıtıyor.

Beta karotenin kırk yıllık öyküsünü baştan sona izleyeceğiz: bir gözlemden doğan umut, onu sınamak için kurulan iki büyük deneme ve beklenmedik sonuçları. Sonra akademinin on iki etiketini gruplar hâlinde okuyacağız ve her birinin gündelik hayatta nerede karşımıza çıktığını göreceğiz. En sonda, bir gözlemin neden bir denemeyle aynı etiketi taşımadığını bu öykünün kendisinden çıkaracağız.

Sıfır noktası

Bu dersin üç kavramı akademinin her kartında yeniden karşına çıkacak.

Bilim ne diyor

Bir gözlemden doğan umut

1981'de iki tanınmış epidemiyolog, Richard Peto ve Richard Doll, arkadaşlarıyla birlikte bir dergide ilgi çekici bir soru sordu. Farklı çalışmalarda kanında retinol düzeyi yüksek olan ve beta karoten içeren sebzeleri bol yiyen insanlarda kanserin daha az görüldüğü bildiriliyordu. Bu bir tesadüf müydü, yoksa beta karoten gerçekten koruyor muydu?

Bu yazının en değerli cümlesi belki de bulgunun kendisi değil, yazarların koyduğu sınırdı: bu bir ilişkidir, bir neden olup olmadığını ancak bir deneme gösterebilir. O deneme on üç yıl sonra geldi.

Deneme: Finlandiya'da yirmi dokuz bin adam

Gözlemin önerdiği şeyi sınamak için Finlandiya'nın güneybatısında sigara içen erkeklerle büyük bir deneme kuruldu. Sigara içenler seçildi, çünkü akciğer kanseri riski en yüksek grup onlardı ve bir koruyucu etki varsa en açık orada görülecekti.

Bu sonuç araştırmacıları da şaşırttı; makalenin özetinde bulgu «beklenmedik» diye anılıyor. Bir mutlak sayı da vermek gerekiyor: denemenin tamamında 29.133 erkeğin 876'sında akciğer kanseri gelişti, yani kabaca bin kişide otuz. Beta karoten alanlarda bu sayı yüzde 18 daha yüksekti. Küçük görünen bu fark, kanseri önlemesi beklenen bir ürünün ters yönde işleyebildiğini gösterdi.

İkinci deneme: aynı yön

Tek bir deneme şaşırtıcı bir sonuç verdiğinde bilim insanlarının ilk sorusu «tekrarlanıyor mu» olur. İki yıl sonra ABD'de başka bir ekip, başka bir grupla, benzer bir soruyu sınadı.

İki deneme, farklı ülkelerde, farklı ekiplerle, aynı yöne gitti. Peto ve Doll'un 1981'deki sorusu böylece bir cevap buldu, ama umulan cevap değildi. Öykünün en önemli dersi şu: gözlem yanlış değildi. Sebzeyi bol yiyen insanlarda gerçekten daha az kanser vardı. Yanlış olan, o gözlemden «beta karoten kapsülü kanseri önler» sonucunu çıkarmaktı. Gözlem bir ilişkiyi doğru kaydetmişti; nedeni ise başka bir yerdeydi.

On iki etiketin haritası

Beta karoten öyküsünde üç ayrı etiket kullanıldı. Akademinin tamamında on iki etiket var ve bunlar iki büyük gruba ayrılıyor. İlk grup insanlarda yapılmış araştırmanın gücünü anlatıyor; ikinci grup ise araştırmanın yerini tutmayan ama derslerde sık karşılaşılan bilgi türlerini kaydediyor.

Araştırma etiketlerinin en güçlüsü Güçlü destek: randomize denemelerle ve onları toplayan derlemelerle tekrar tekrar doğrulanmış bulgu. Orta düzey destek tutarlı ama büyüklüğü, süresi ya da kime genellenebileceği tartışılan bulguyu anlatır; ikinci beta karoten kartı böyledir. Gözlemsel bulgu beslenmeye özgü bir etiket: büyük gruplarda ne yiyenin neyle karşılaştığını izleyen çalışmalar, bir ilişkiyi gösterir, nedeni göstermez. Erken bulgu az sayıda ya da kısa çalışmaya dayanır. Karma bulgu çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği durumdur. Sınanmadı dolaşımda olan ama kontrollü biçimde hiç denenmemiş iddiayı, Çürütüldü iyi tasarlanmış çalışmalarda bulunamamış ya da tersi gösterilmiş iddiayı anlatır. Tartışmalı ise yöntemi ya da verisi ciddi biçimde sorgulanan, geri çekilmiş yayınların da anıldığı durumdur.

Araştırma dışındaki etiketlerin ilki Hayvan ve laboratuvar bulgusu: farede, hücrede ya da tüpte görülen bir etki. Bir mekanizmanın var olabileceğini gösterir, insanın tabağında aynı sonucu verdiğini göstermez. Klinik kılavuz bir sağlık otoritesinin ya da meslek kuruluşunun tavsiyesidir; Türkiye Beslenme Rehberi gibi belgeler kanıtı özetler ama kanıtın kendisi değildir. Mevzuat bir gıda kodeksi ya da yönetmelik maddesidir; bir etiketteki beyanın yasal anlamını söyler, sağlık etkisini değil. Popüler iddia ise kitapta, sosyal medyada ya da pazarda dolaşan sözdür. Bu etiket bir iddianın doğru olduğunu değil, dolaştığını kaydeder ve akademide hiçbir zaman yanında bir araştırma kartı olmadan durmaz.

Etiket neden ayrı: gözlem ile deneme

Bu öykü, akademinin neden gözlemsel bulguya ayrı bir etiket verdiğini kendiliğinden açıklıyor. Peto ve Doll'un yazısındaki ilişki gerçekti, ama iki deneme o ilişkiden çıkarılan sonucu yanlışladı. Eğer gözlem ile deneme aynı etiketi taşısaydı, okur 1981'deki cümleye 1994'teki cümle kadar güvenirdi.

Beslenmede bu ayrım başka alanlardan daha önemli. Beslenme araştırmalarının çok büyük bir kısmı gözlemsel, çünkü insanlara on yıllar boyunca belirli bir yiyeceği kurayla yedirmek çoğu zaman mümkün değil. Bu yüzden gözlemsel bulgu akademide küçümsenmiyor; çoğu beslenme sorusunun elimizdeki en iyi cevabı odur. Ama ayrı bir rafta durur, ve o rafın üzerindeki not okura her seferinde aynı uyarıyı yapar: birlikte görülen iki şeyden biri ötekini doğurmuş olmayabilir.

Usta katmanı

Etiket sistemi ilk bakışta bir merdiven gibi görünür: aşağıda hayvan bulgusu, yukarıda güçlü destek. Bu görüntü kısmen doğru; merdivenin basamakları ise sanıldığı kadar sabit değil.

Etiket iddiaya konur, çalışmaya değil. Aynı deneme bir iddia için «Çürütüldü», başka bir iddia için «Orta düzey destek» etiketini destekleyebilir. Finlandiya denemesi «beta karoten kanseri önler» iddiasını çürüttü; aynı deneme «beta karoten sigara içenlerde zarar verebilir» iddiasına destek oldu. Bu yüzden akademinin kartlarında etiketin yanındaki not çoğu zaman etiketin hangi cümle için konduğunu söyler.

Etiket ayrıca zamanla değişebilir. 1981'de beta karotenle ilgili en iyi etiket «Gözlemsel bulgu»ydu; 1996'dan sonra takviye iddiası için etiket değişti. Bilimde etiketin değişmesi bir zayıflık değil, sistemin çalıştığının göstergesi. Akademi de bir dersin kartındaki etiketi yeni bir çalışmayla değiştirebilir.

Son incelik etiketin söylemediği şeyde. Etiket bir bulgunun ne kadar güvenilir olduğunu söyler, ne kadar büyük olduğunu söylemez. Güçlü desteği olan bir etki küçük olabilir; erken bir bulgu çarpıcı bir büyüklük bildirebilir. Bir kartı okurken etiketle birlikte sonucu ve mutlak sayıyı da okumak gerekir. Akademi göreli ve mutlak riski M02'de ayrıntılı olarak ele alıyor.

Kanıtın sınırı

Bu ders etiket sistemini tek bir öykü üzerinden anlattı ve o öykünün de sınırları var. İki deneme yalnızca sigara içenlerde, asbeste maruz kalmış işçilerde ve birkaç yıllık sürelerde yapıldı; sigara içmeyen insanlarda beta karoten takviyesinin ne yaptığı bu iki denemeden genellenemez. Zararın neden ortaya çıktığı da kesin değil: maddenin miktarı, sigara dumanıyla etkileşimi ya da tek bir maddeyi besin bütününden ayırmanın kendisi tartışılan açıklamalar arasında. Peto ve Doll'un yazısı da kendi döneminin gözlemlerine dayanıyordu; sebze ve meyve tüketiminin kanserle ilişkisini daha sonraki büyük kohortlarla tartmak M14'ün işi. Etiket sisteminin kendisi de bir araç, bir doğa yasası değil: hangi bulgunun «orta düzey», hangisinin «güçlü» olduğuna karar verirken akademi de yargı kullanıyor ve bu yargı yeni çalışmalarla gözden geçirilebilir. Okurdan beklenen, etiketi son söz olarak değil, bir kartı okumaya başlamanın yeri olarak görmek.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akademide her kanıt kartı bir etiket taşır ve etiket iddianın ne kadar güvenle söylenebileceğini anlatır. Araştırma etiketleri insanlarda yapılmış çalışmanın gücünü sıralar; hayvan bulgusu, klinik kılavuz, mevzuat ve popüler iddia ise araştırmanın yerini tutmayan bilgi türlerini kaydeder.

Beta karoten öyküsü gözlemin neden ayrı bir etiket taşıdığını gösteriyor. Sebzeyi bol yiyenlerde daha az kanser görülmesi gerçek bir gözlemdi; aynı maddeyi kapsülde sigara içenlere vermek ise iki denemede akciğer kanserinin daha sık görülmesiyle sonuçlandı.

Etiket iddiaya konur, zamanla değişebilir ve etkinin büyüklüğünü söylemez. Bir kartı okurken etiketi, sonucu ve mutlak sayıyı birlikte okumak gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir bilginin ne kadar güvenilir olduğunu tartmayı öğretti. Ama bir yiyecek hakkında konuşurken kullandığımız kelimeler, kanıttan önce kararımızı etkileyebilir: bir yiyeceği «iyi» ya da «kötü» diye, hatta ahlaki bir dille anmak. Bu dilin beslenme kararını nasıl değiştirdiği, bir sonraki dersin sorusu.