Travma, stres, akut stres ve PTSD ayrımı

Açılış sahnesi

Nazlı, Kayseri'de ortaokul öğretmeni. Bir kasım akşamı okuldan dönerken, kırmızı ışıkta duramayan bir kamyonet arabasına yandan çarpıyor. Kimse ağır yaralanmıyor. Arabanın kapısı içeri göçüyor, Nazlı'nın kolunda bir morluk kalıyor, o kadar.

O gece uyuyamıyor. Gözünü kapattığında fren sesini duyuyor, camın kırılışını görüyor. Ertesi sabah kahvaltıda eli titriyor ve çayı döküyor.

Birkaç gün içinde çevresinden iki farklı cümle duyuyor. Annesi "normal kızım, birkaç haftaya geçer" diyor. Psikoloji okuyan yeğeni ise "teyze, bu travma sonrası stres, hemen bir uzmana git" diyor. İkisi de onu seviyor, ikisi de iyi niyetli.

Nazlı kurgusal bir karakter. Bu derste onun sonraki altı haftasını izleyeceğiz ve iki cümleden hangisinin, ne zaman doğru olduğunu birlikte bulacağız.

Bu derste ne olacak

Önce Nazlı'nın titreyen elini anlamaya çalışacağız: stres bedende ne yapar, neden yapar? Sonra ilk haftalara bakacağız ve çoğu insanda bu tepkilerin neden kendiliğinden hafiflediğini göreceğiz. Ardından çizginin nereye çekildiğini konuşacağız: hangi belirtiler, ne kadar süre, hayatı ne kadar daraltırsa bir yardım ihtiyacına işaret eder? En sonda da aynı belirtiyi üretebilen başka nedenlere ve internetteki testlerin ne söyleyip ne söyleyemediğine bakacağız.

Bu site eğitim amaçlıdır; tanı, kişiye özel tedavi veya acil yardım sunmaz. Travma anılarını tek başınıza canlandırmaya, yoğun nefes çalışmalarıyla değişmiş bilinç hâli oluşturmaya ya da kontrolsüz biçimde titreme başlatmaya çalışmayın. Uygulama sırasında yoğun korku, donakalma, gerçekdışılık, kendine zarar verme düşüncesi, göğüs ağrısı, bayılma, nöbet veya nefes alamama gelişirse uygulamayı bırakın ve uygun profesyonel yardım alın. Yakın ve ciddi tehlike varsa Türkiye'de yüz on iki Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

Sıfır noktası

Evindeki duman dedektörünü düşün. Mutfakta ekmek biraz yandığında öter. Can sıkıcıdır ama dedektör bozuk sayılmaz; tam olarak yapması gereken şeyi yapıyordur. Duman var, o da haber veriyor.

Bir dedektörün sorun olduğu üç durum vardır. Ortada hiç duman yokken ötüyorsa. Bir kibrit alevine bütün binayı ayağa kaldıracak kadar yüksek sesle ötüyorsa. Ya da duman çoktan dağıldığı hâlde susmuyorsa.

Bedenin stres yanıtı buna çok benzer. Nazlı'nın titreyen eli, çarpıntısı, uykusuzluğu bir arızanın değil, çalışan bir alarmın işareti. Asıl soru alarmın çalıp çalmadığı değil; yerinde mi çalıyor, ne kadar şiddetli çalıyor ve tehlike geçince susuyor mu?

Mekanizma

Beden neden titrer

Stres yanıtı, bedenin bir tehlike ihtimaline karşı kendini hazırlamasıdır. Tehlike algılandığında kalp hızlanır, kaslara daha fazla kan gider, nefes sıklaşır, dikkat daralır ve tehlike ipuçlarına kilitlenir. Beden, kaçmaya ya da korunmaya hazırlanır.

Kamyonet çarptığı an Nazlı'nın bedeni tam olarak bunu yaptı. Tehlike saniyeler içinde bitti, ama bedenin hazırlığı öyle hemen sönmüyor. Ertesi sabahki titreme, o hazırlığın kalıntısı. Sınavdan önce elleri titreyen bir öğrenci ne kadar "bozuk" sayılırsa, Nazlı da o kadar bozuk sayılır.

İlk haftalar

Ağır bir olaydan hemen sonraki günlerde pek çok şey görülebilir: irkilme, uyku bozulması, olayın görüntülerinin istemeden zihne gelmesi, ağlama krizleri, bir tür uyuşukluk, sürekli tetikte olma ve olayı hatırlatan yerlerden uzak durma. Nazlı ilk hafta o kavşaktan geçmemek için okula başka bir yoldan gidiyor.

Burada çoğu insanı şaşırtan bir bilgi var: bu tepkilerin önemli bir kısmı hiçbir özel tedavi olmadan, zamanla hafifliyor. Ağır bir olay yaşayanların büyük çoğunluğu birkaç hafta içinde toparlanıyor. Kalıcı bir tabloya ilerleyenler ise azınlıkta kalıyor.

Doğal iyileşmenin sık görülmesi, "bekle, geçer" cümlesini bir kurala çevirmez. Bu ilk haftalarda Nazlı'ya en çok iyi gelecek şeyler tedavi olmaktan çok destek: uyku, düzenli yemek, yakınlarıyla vakit geçirmek, ne yaşadığına dair doğru bilgi ve belirtiler geçmezse nereye başvuracağını bilmek.

Çizgi nerede çekiliyor

Nazlı'nın üçüncü haftasına gelelim. Uyku biraz düzeldi ama hâlâ o kavşaktan geçemiyor. Arabasına binmek yerine okula otobüsle gidiyor, bu da her sabah bir saatini alıyor. Derste bir öğrenci sırayı sertçe itip ses çıkardığında Nazlı irkilip tahtaya tutunuyor.

Tanı el kitapları bu noktada zamana bakar. Belirtiler olaydan sonraki ilk ay içinde belirgin ve zorlayıcıysa, Amerikan tanı el kitabı bunu akut stres bozukluğu olarak tanımlıyor. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve kişinin hayatını belirgin biçimde bozuyorsa, travma sonrası stres bozukluğu değerlendirilir. Bir ay doğanın çizdiği sihirli bir çizgi sayılmaz; ilk haftaların doğal dalgalanmasını, yerleşmiş bir tablodan ayırmak için konmuş yararlı bir eşik.

Belirtiler dört başlık altında toplanıyor. Yeniden yaşama: kâbuslar, istemeden gelen görüntüler, olay şimdi oluyormuş gibi hissetmek. Kaçınma: olayı hatırlatan yerlerden, konuşmalardan, düşüncelerden uzak durmak; Nazlı'nın o kavşaktan geçmemesi gibi. Düşünce ve duygu değişiklikleri: yoğun suçluluk, "dünya tehlikeli bir yer" gibi yerleşik inançlar, eskiden sevilen şeylere ilgi kaybı. Tetikte olma: kolay irkilme, uyku ve dikkat sorunları, çabuk öfkelenme.

Bu listenin en çok atlanan kısmı son kelime: etkisi. Belirtilerin var olması yetmiyor; kişinin işini, ilişkilerini, uykusunu, gündelik hayatını belirgin biçimde bozması gerekiyor. Buna işlev kaybı deniyor. Nazlı'nın her sabah bir saatini otobüste kaybetmesi, arabasını kullanamaması tam olarak bu. Listede kaç madde işaretlendiğinden daha önemli soru şu: bu belirtiler hayatından ne götürüyor?

Aynı belirti, başka bir neden

Beşinci haftada Nazlı'nın sık sık çarpıntısı oluyor ve merdiven çıkarken nefesi daralıyor. Yeğeni hemen "bu travma" diyor. Aile hekimi ise önce kan tahlili istiyor.

Aile hekimi doğru olanı yapıyor. Çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, yorgunluk, uyku ve dikkat sorunları tiroit hastalıklarında, kansızlıkta, kalp ritim bozukluklarında, uyku apnesinde, menopoz döneminde ve bazı ilaçların etkisiyle de görülebilir. Bedensel bir belirtiyi hemen travmaya bağlamak, tedavi edilebilir bir hastalığın gözden kaçmasına yol açabilir.

İkisi farklı soruları sorar. Ayırıcı değerlendirme "acaba bu aslında başka bir şey mi?" diye sorar. Eş tanı "bunun yanında başka ne var?" diye sorar. Travma sonrası tablolar depresyon, panik, uyku bozukluğu, kronik ağrı ve madde kullanımıyla sık sık bir arada görülür. Tek bir etikete sıkıştırmak, yanında duran sorunu görünmez kılabilir.

Kaynaklardan okuma

Altıncı haftada Nazlı bir akşam internette "travma sonrası stres testi" yazıyor. Karşısına yirmi soruluk bir form çıkıyor; soruları işaretliyor ve sonunda yüksek bir puan görüyor. "Demek ki bende var" diye düşünüyor. Bu puanın ne söylediğini anlamak için iki farklı aracı birbirinden ayırmak gerekiyor.

Nazlı'nın doldurduğu form, büyük olasılıkla bu ölçeğin ya da ona benzer bir ölçeğin bir kopyası. Yüksek puan ciddiye alınması gereken bir işaret: bir uzmanla konuşmak için iyi bir neden. Ama puan bir tanı olmaz. Kısaca, ölçek tarar, görüşme tanır. Görüşme, puanın göremediği şeylere bakar: belirtiler ne zamandan beri var, başka bir tıbbi neden olabilir mi, hayatı gerçekte nasıl etkiliyor?

Bu bulgu sezgiye ters gelebilir, çünkü "içini dökmek iyi gelir" fikri çok güçlü. Anlatmak isteyen birini dinlemek iyi bir şey. Ama herkesi, olaydan hemen sonra, ayrıntılı anlatmaya yönlendirmenin bozukluğu önlediği gösterilemedi. Nazlı'nın ilk günlerde ihtiyacı olan şey sorgulanmak değildi; güvende olmak, uyuyabilmek ve yalnız kalmamaktı.

Usta katmanı

Bir ay eşiği bir kapı olarak düşünülmeli, bir duvar olarak düşünülmemeli. Yirmi dokuzuncu günde hayatı belirgin biçimde daralmış biri, otuz birinci günü beklemek zorunda kalmamalı. Eşik, ilk haftaların doğal dalgalanmasını erkenden etiketlememek için var; yardım istemeyi ertelemek için var olmadı.

Belirtilerin sayısı ile acının büyüklüğü de aynı şey sayılmaz. Tanı ölçütlerini tam karşılamayan biri de çok zorlanıyor olabilir ve yardım almayı hak eder. "Ölçütleri karşılamıyor" cümlesi ile "sorunun yok" cümlesi çok farklı iki cümle.

Kültür de belirtinin görünüşünü değiştirir. Bazı insanlar sıkıntıyı "göğsümde bir ağırlık var" ya da "midem düğüm düğüm" diye anlatır. Bu, kişinin belirtiyi abarttığı anlamına gelmez; sıkıntının o çevrede konuşulan dili budur. İyi bir görüşme bu dili duymayı bilir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Bu derste de bedensel bir uygulama yok. Kâğıt ve kalemle yapılan iki görev var.

Kilit özet

Stres yanıtı çalışan bir alarmdır. Sorun alarmın çalması olmaz; yersiz çalması, orantısız şiddette çalması ya da tehlike geçince susmamasıdır.

Ağır bir olaydan sonraki ilk haftalarda görülen tepkilerin önemli bir kısmı doğal iyileşmeyle hafifler. Bu en sık görülen seyirdir, ama "bekle, geçer" bir kural olarak kullanılamaz.

Çizgiyi olayın ağırlığı çekmez. Belirtilerin süresi, yoğunluğu ve hayattan ne götürdüğü çeker.

Aynı bedensel belirtiler tiroitten kansızlığa, kalp ritim bozukluğundan ilaç etkisine kadar pek çok nedenden gelebilir. Travma açıklaması, tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz.

Nazlı'nın annesi de yeğeni de yarı yarıya haklıydı. İlk haftalarda bekleyip desteklemek doğruydu; altıncı haftada hâlâ arabasına binemiyor ve her sabah bir saatini kaybediyorsa, bir uzmanla konuşmanın zamanı gelmiştir. Ve o konuşmada internetteki puan bir başlangıç olur, bir tanı olmaz.

Sonraki derse köprü

Nazlı bir uzmana gittiğinde, uzmanın elinde bir tanı sistemi olacak. Ama dünyada yaygın kullanılan tek bir sistem yok, iki tane var. Biri bu derste gördüğümüz dört başlığı tek tek tarıyor; öbürü üç çekirdek belirtiye bakıyor ve yanına kişinin kendisi ve ilişkileri hakkında bambaşka sorular ekliyor.

Sonraki derste aynı hikâyeyi dinleyip farklı tanı yazan iki uzmanla tanışacağız. Kompleks travma sonrası stres bozukluğunun ne olduğunu ve neden "çok travma yaşamış herkes" anlamına gelmediğini göreceğiz.