Astronomi ile astroloji arasındaki fark ne?

Kanca

Diyelim ki 25 Mart'ta doğdun ve burcun Koç. Doğduğun sabah biri gökyüzünü bir perdeyle karartabilseydi, Güneş'in arkasında hangi yıldızları görürdün? Koç takımyıldızını değil. Güneş o gün büyük olasılıkla Balık takımyıldızının önünde duruyordu.

Burcun sandığın burç olmayabilir. Bu bir hata mı, yoksa bir tanım meselesi mi? Cevap, iki eski kardeşin neden yollarını ayırdığını da anlatıyor.

Merkezi soru

İkisi de yıldızlardan söz ediyor; astronomiyi bilim, astrolojiyi bilim dışı yapan şey tam olarak ne?

Anlatım

Aynı masada doğdular

Uzun süre astronomi ile astroloji tek bir iş sayıldı. İkinci yüzyılda İskenderiye'de yaşayan Batlamyus, gezegenlerin hareketini hesaplayan büyük bir astronomi kitabı yazdı. Aynı kişi, yıldızların insan hayatını nasıl etkilediğini anlatan bir astroloji kitabı da yazdı. Bin dört yüz yıl sonra, gezegenlerin elips çizdiğini bulan Kepler de geçimini kısmen yıldız falı hazırlayarak sağlıyordu.

Yani mesele kimin gökyüzüne baktığı değildi. İkisi de aynı yıldızlara bakıyordu. Yollar, "bir fikrin doğru olup olmadığını nasıl anlarız?" sorusunda ayrıldı.

Kayan burçlar

Kancadaki kaymanın sebebi Dünya'nın ekseni. Eksen, yavaşça dönen bir topacın sapı gibi çok yavaş bir daire çizer. Bu yüzden yıl boyunca Güneş'in hangi yıldızların önünden geçtiği, yüzyıllar içinde kayar. Burçların adları yaklaşık üç bin yıl önce konduğunda, o günlerde Güneş gerçekten Koç'un önündeydi. Bugün arada neredeyse bir takımyıldız fark oluştu.

Ayrıca Güneş'in yolu yalnızca on iki değil, on üç takımyıldızdan geçer. On üçüncüsü Yılancı'dır ve burç listesinde yer almaz. Bu ayrıntıların hepsine ileride, gökyüzünü okumayı öğrenirken döneceğiz.

Bugünkü Batı astrolojisinin çoğu bu kaymayı bilir. Burçları takımyıldızlara değil mevsimlere bağlar: bahar başladığı an Koç'un başlangıcı sayılır. Yani burç, gökyüzünde o gün Güneş'in arkasında duran yıldızlar demek değildir. Bu bir hata değil, bir tanım. Ama tanım, astrolojinin artık yıldızların kendisine bakmadığını da gösteriyor.

Ayırt edici çizgi: sınanabilir tahmin

Bilimde bir fikir, "şunu gözlersek yanılmışız" diyebildiği için değerlidir. Einstein, Güneş'in yanındaki yıldızların belli bir miktar kayacağını söyledi. Kaymasaydılar kuram çöpe gidecekti. Astronomlar bir tutulmayı beklediler ve ölçtüler.

Astrolojiye de aynı soruyu sorabiliriz. Doğum haritası kişiliği belirliyorsa, aynı saatte ve aynı şehirde doğan iki insan birbirine benzemeli. Bunu test eden araştırmacılar Geoffrey Dean ve Ivan Kelly, 1958 Mart'ının ilk haftasında Londra'da doğan iki bin yüz bir kişinin verisine baktı. Bu insanlar birbirinden ortalama beş dakikadan kısa arayla dünyaya gelmişti. On bir, on altı ve yirmi üç yaşlarında ölçülen yüzü aşkın özellikte, zekâ testinden kaygıya, boydan sosyalliğe kadar, doğum anı yakın olanlar birbirine diğerlerinden daha çok benzemedi.

Neden bu kadar isabetli geliyor?

Burç yorumunu okuyan pek çok kişi "Tam beni anlatıyor" der. Psikolog Bertram Forer 1949'da öğrencilerine kişilik testi uyguladı, sonra hepsine kişiye özel olduğunu söylediği aynı yorumu verdi. Metin herkese uyacak cümlelerden oluşuyordu: "Zaman zaman kendinden şüphe edersin." Öğrencilerin çoğu yorumu kendilerini çok iyi anlatan bir metin olarak değerlendirdi.

Buna Forer etkisi denir: genel bir tarifi kendimize özel sanmak. Astroloji yorumu isabetli gelebilir, ama isabet hissi bir kanıt değildir.

Aslında…

Burada kimsenin burç okumaktan keyif almasını küçümsemiyoruz. Pek çok kişi burçları bir sohbet konusu ya da kültürün bir parçası olarak sever. Ayrım yalnızca şu soruda: bir iddia, dünyayı ölçerek sınanabilir mi, sınandığında tutuyor mu?

Büyük resim

Bu ayrım yalnızca gökyüzü için değil, her gün karşılaştığın iddialar için de işe yarar. Bir ilaç, bir diyet ya da bir haber hakkında aynı soruyu sorabilirsin: bunun yanlış olduğunu hangi gözlem gösterirdi? Cevabı olmayan bir iddiayı sınamanın yolu yoktur.

Astronomi bu soruyu yüzyıllardır sormayı öğrenmiş bir alan. Bu yüzden Güneş'in hangi takımyıldızın önünde durduğunu bugün dakikası dakikasına hesaplayabiliyoruz.

Özet

1. Astronomi ile astroloji aynı kökten gelir; yolları, fikirlerin nasıl sınanacağı sorusunda ayrıldı.
2. Dünya ekseninin yavaş dönüşü yüzünden bugün Güneş, doğum gününde çoğu zaman burcunun adını taşıyan takımyıldızın önünde durmaz.
3. Aynı dakikalarda doğan binlerce kişiyle yapılan test, doğum anının kişiliği belirlediği iddiasını desteklemedi.

Görev

Quiz

1. Batlamyus ve Kepler, astronomi ile astrolojinin geçmişteki ilişkisi hakkında ne gösteriyor?
2. Doğum gününde Güneş neden çoğu zaman burcunun adını taşıyan takımyıldızın önünde durmaz?
3. Bilimsel bir fikri astrolojik bir iddiadan ayıran temel ölçüt nedir?
4. Zaman ikizleri araştırması neyi test etti ve ne buldu?
5. Forer etkisi nedir?

Cevaplar

1. İkisini aynı kişilerin birlikte yaptığını; alanların uzun süre tek bir iş sayıldığını gösteriyor.
2. Dünya'nın ekseni yavaşça daire çizdiği için Güneş'in önünden geçtiği takımyıldızlar yüzyıllar içinde kaydı.
3. Bilimsel bir fikir, hangi gözlemin onu yanlışlayacağını söyler ve bu gözlemle sınanabilir.
4. Aynı dakikalarda aynı şehirde doğanların birbirine benzeyip benzemediğini test etti; benzerlik bulmadı.
5. Herkese uyan genel bir kişilik tarifini insanların kendilerine özel sanmasıdır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Gökyüzünde bir şeyi doğru okumak, önce ne gördüğünü bilmekle başlar. Önceki gece not ettiğin parlak noktalar gerçekten yıldız mıydı? Bir kısmı gezegen, bir kısmı uydu olabilir. Gökte bir çizgi çekip kaybolan "kayan yıldız" ise hiç yıldız değil. Peki çıplak gözle bakınca gökyüzünde neleri ayırt edebiliriz?