Sesli harfler: uzun ve kısa okunuş

Kanca

Berlin'de ev arıyorsun ve bir emlakçıyla telefondasın. "Wie hoch ist die Miete?" diye sormak istiyorsun, yani "kira ne kadar?" Ama "Miete" kelimesindeki i sesini kısa kesiyorsun ve karşı taraf bir an duraklıyor. Çünkü kısa i ile söylediğin kelime "Mitte" gibi duyuldu, bu da "orta" demek. Kiranın yerine ortayı sormuş oldun.

Emlakçı büyük ihtimalle ne demek istediğini tahmin eder, ama bu küçük karışıklık Almancanın önemli bir özelliğini gösteriyor. Türkçede bir sesli harfi biraz uzatmak ya da kısa kesmek çoğu zaman anlamı değiştirmez. Almancada ise sesli harfin süresi kelimenin bir parçasıdır ve bazen iki ayrı kelimeyi birbirinden ayıran tek şey odur.

Anlatım

Aynı harf, iki süre

Almancada a, e, i, o, u ve ä, ö, ü harflerinin her biri iki biçimde okunabilir: uzun ya da kısa. Uzun sesli, adından anlaşılacağı gibi daha uzun tutulur; "Staat" (devlet) kelimesindeki a sesini "aa" diye uzatırsın. Kısa sesli hızla geçilir ve hemen ardından gelen ünsüze yaslanır; "Stadt" (şehir) kelimesindeki a sesi kısa ve kesiktir.

Bu iki kelime yazıda farklı görünür ama söylenişte yalnız sesli harfin süresiyle ayrılır. Yazımdaki dt birleşimi de sonda sıradan bir t gibi okunduğu için kulağa [ştaat] ile [ştat] ulaşır. Bu derste okunuşlarda uzun sesliyi harfi iki kez yazarak göstereceğiz: [aa], [ee], [ii]. Kısa sesli tek harfle yazılacak.

Süre tek fark da değildir. Kısa sesliler uzunlara göre biraz daha gevşek ve açık söylenir. Kısa e, Türkçedeki "e"den biraz daha açıktır; kısa i ise ağzı biraz daha az gererek söylenen bir i'dir. Başlangıçta bu ince niteliklere takılma. Süreyi doğru yaparsan kelime büyük ölçüde doğru duyulur, nitelik farkı da zamanla kulağından ağzına geçer.

Türkçe ne yapıyor?

Türkçede sesli harf uzunluğu anlamı nadiren değiştirir. Bunun en bilinen örnekleri Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerdir: "alem" (bayrak, simge) ile "âlem" (dünya) ya da "hala" (babanın kız kardeşi) ile "hâlâ" (henüz) arasındaki fark kısmen uzunluktan gelir. Ama bu kelimeler azdır ve gündelik konuşmada çoğu insan farkı yapmaz. Türkçe kulak bu yüzden sesli süresine alışık değildir ve Almanca kelimeleri çoğu zaman aynı orta uzunlukta söyler.

Bu, Türkçe konuşanın telaffuzdaki en tipik izlerinden biridir. Kelimeleri doğru harflerle okursun ama hepsi aynı süreyle çıkar; "Miete" ile "Mitte", "Ofen" ile "offen" birbirine yaklaşır. İyi haber şu: Almanca yazı, sesli harfin uzun mu kısa mı olduğunu büyük ölçüde gösterir. Yazıyı okumayı öğrendiğinde süreyi de okumayı öğrenirsin.

Uzunluğu yazıdan okumak

Almancada bir sesli harfin uzun olduğunu gösteren birkaç yazım işareti vardır. Bunları tanıdığında, hiç duymadığın bir kelimeyi de büyük ihtimalle doğru süreyle okursun.

Birinci işaret sesli harfin iki kez yazılmasıdır. "Meer" (deniz), "Boot" (tekne), "Haar" (saç) kelimelerindeki çift sesli, tek bir uzun ses demektir: [meer], [boot], [haar]. İki ayrı a sesi okunmaz.

İkinci işaret sesli harften sonra gelen h'dir. G.2'de h'nin sesliden sonra çoğu zaman okunmadığını ve sesliyi uzattığını görmüştün. "Jahr" (yıl) [yaar], "Sohn" (oğul) [zoon], "fahren" (araçla gitmek) [FAA-ren] kelimelerinde h sessizdir; tek işi önündeki sesliyi uzatmaktır.

Üçüncü işaret "ie" yazımıdır. Almancada "ie" iki ayrı ses değil, tek bir uzun i'dir: "Liebe" (sevgi) [LII-be], "Bier" (bira) [biir], "Miete" (kira) [MII-te]. Kancadaki telefon konuşmasında uzatılması gereken i tam olarak buydu.

Dördüncü ipucu hecenin açık olmasıdır. Bir sesli harf hecenin sonunda duruyorsa, yani ardından aynı hecede ünsüz gelmiyorsa, genellikle uzundur: "Na-me" (ad) [NAA-me], "le-ben" (yaşamak) [LEE-ben], "O-fen" (fırın) [OO-fen]. Tek heceli kelimelerde tek bir ünsüzden önce gelen sesli de çoğu zaman uzundur: "Tag" (gün) [taak], "gut" (iyi) [guut].

Kısalığı yazıdan okumak

Kısa sesliyi gösteren en güçlü işaret, arkasından gelen çift ünsüzdür. "Mutter" (anne), "Bett" (yatak), "kommen" (gelmek), "Mitte" (orta) kelimelerinde çift yazılan ünsüz, önündeki sesliyi kısa tutmanı söyler. Çift ünsüzün kendisi uzun okunmaz; "Bett" kelimesini [bet] diye söylersin, t'yi iki kez değil.

Aynı iş "ck" ve "tz" ile de görülür. "Ecke" (köşe) [E-ke] ve "Katze" (kedi) [KA-tse] kelimelerinde sesli kısadır. G.2'deki ß kuralını da burada yeniden görüyorsun: "Fluss" (nehir) kelimesindeki ss önceki u'nun kısa olduğunu, "Fuß" (ayak) kelimesindeki ß ise u'nun uzun olduğunu gösterir. İki kelimeyi yan yana okuduğunda yazım ile süre arasındaki bağ açıkça görünür.

Sesliden sonra iki ya da daha fazla farklı ünsüz geliyorsa sesli yine çoğu zaman kısadır: "Hand" (el) [hant], "kalt" (soğuk) [kalt], "Wurst" (sucuk) [vurst]. Bu ipucunun istisnaları var; "Mond" (ay) ve "Obst" (meyve) uzun o ile söylenir. İstisnalar sık kullanılan kelimelerde birikir ve onları kelimeyle birlikte öğrenirsin.

Kısa kelimelerin bir kısmı da kurala uymadan kısa okunur: "in" (içinde), "mit" (ile), "das" (bu), "es" (o). Bunlar Almancada her cümlede geçen küçük kelimelerdir ve birkaç gün içinde kulağında yerleşir.

Anlamı ayıran çiftler

Süre farkını kulağına oturtmanın en etkili yolu, yalnız süreyle ayrılan kelime çiftlerini sesli okumaktır. Dilbilimde bunlara en küçük çift denir. "Staat / Stadt" çiftini gördün; aşağıdaki çiftler de aynı işi görür. Her çiftte önce uzun, sonra kısa sesliyi söyle ve farkı abartmaktan çekinme. Başlangıçta abartmak, sonunda doğru ölçüyü bulmanın en kısa yoludur.

"Miete" (kira) ile "Mitte" (orta), "Ofen" (fırın) ile "offen" (açık), "Beet" (çiçek tarhı) ile "Bett" (yatak), "Stahl" (çelik) ile "Stall" (ahır), "ihn" (onu) ile "in" (içinde). Bu listede bir ayrıntıya daha dikkat et: uzun seslinin olduğu kelimeler hep yukarıda gördüğün işaretlerden birini taşır (ie, tek ünsüz, ee, h), kısa sesli olanlar ise çift ünsüzü ya da kısa kelime olmayı.

Sondaki zayıf e

Son olarak Almancada ne uzun ne kısa sayılan, zayıf bir sesli var. "Name", "Liebe", "Miete" gibi kelimelerin sonundaki vurgusuz e, net bir "e" değil, ağız gevşekken çıkan belirsiz bir sestir. Türkçe konuşanlar bu e'yi genellikle Türkçedeki gibi açık ve net söyler. Bu seni anlaşılmaz yapmaz ama aksanını belirginleştirir. Sondaki e'yi hafif ve kısa bırak; vurgu kelimenin başında dursun.

Örnekler

Okunuşlarda çift yazılan sesli uzun, tek yazılan kısa demek; vurgulu hece büyük harfle. Her çifti önce yavaş, sonra normal hızla oku.

Örneklerde "ist" (-dır) ve "in" gibi küçük kelimelerin hep kısa kaldığına, "groß" ve "hoch" kelimelerinde ise o'nun uzadığına dikkat et. "Hoch" kelimesinin sonundaki ch, "ich" kelimesindekinden farklı, boğazdan gelen bir sestir; onu bir sonraki derste çalışacağız.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Boot uzun (çift sesli), Bett kısa (çift ünsüz), Sohn uzun (sesli + h), Mutter kısa (çift ünsüz), Liebe uzun (ie), Hand kısa (iki ünsüz).
2. "Miete" kira demektir; ie uzun i gösterir: [MII-te]. "Mitte" orta demektir; çift t önceki i'nin kısa olduğunu gösterir: [MI-te].
3. Stahl [ştaal] / Stall [ştal]; Ofen [OO-fen] / offen [O-fen]; ihn [iin] / in [in]. Her çiftte ilk kelimenin seslisi yaklaşık iki kat uzun tutulur.
4. Harfin kendisine bak: Fuß kelimesindeki ß, önündeki u'yu uzatmanı söyler [fuus]; Fluss kelimesindeki ss ise u'yu kısa kesmeni söyler [flus].

Özet kartı

1. Almancada her sesli harf uzun ya da kısa okunabilir ve süre farkı anlamı değiştirebilir: Miete (kira) / Mitte (orta).
2. Uzunluğun yazım işaretleri: çift sesli (Meer), sesli + h (Jahr), ie (Liebe) ve açık hece (Name).
3. Kısalığın yazım işaretleri: çift ünsüz (Bett), ck ve tz (Ecke, Katze), çoğu zaman iki ya da daha fazla ünsüz (Hand).
4. ß önceki seslinin uzun, ss kısa olduğunu gösterir: Fuß / Fluss.
5. Çift ünsüz uzun okunmaz; yalnız önceki sesliyi kısa tutmanı söyler.
6. "ie" tek bir uzun i'dir; kelime sonundaki vurgusuz e zayıf ve kısa söylenir.
7. Türkçede sesli süresi nadiren anlam taşır; ilk haftalarda farkı bilerek abart.

Sonraki derse köprü

Bu derste "ie" yazımının tek bir uzun i olduğunu gördün. Aynı iki harfi ters sırayla yazdığında bambaşka bir ses çıkar: "ei" [ay] okunur. "Wien" (Viyana) ile "Wein" (şarap) arasındaki fark tam da budur. Bir sonraki derste Almancanın birden çok harfle yazılan seslerini çalışacağız: ei ile ie, "hoch" kelimesindeki ch ile "ich" kelimesindeki ch, sch, eu ve äu, sp ve st, ayrıca z, w ve v.