Alfabe ve harfler (ä, ö, ü, ß dahil)

Kanca

Münih'te bir telefon hattındasın. Karşındaki görevli adını sordu, sen "Özdemir" dedin ve kısa bir sessizlik oldu. Sonra kibar bir ses geldi: "Können Sie das bitte buchstabieren?" Yani "harf harf söyler misiniz?" Şimdi "Ö" demen gerekiyor, sonra "Z". Ama bu Z'yi Türkçedeki gibi "ze" diye söylersen görevli bambaşka bir harf yazacak.

Adını harf harf söyleyebilmek, Almanca konuşulan bir ülkede ilk gün ihtiyaç duyacağın becerilerden biri. Doktor randevusu, kargo takibi, bir form, bir otel rezervasyonu hep buradan geçer. Bu derste alfabeyi o telefon konuşmasını rahatça yapabileceğin kadar öğreneceksin.

Anlatım

Tanıdık harfler, yeni adlar

Almanca, Türkçe gibi Latin alfabesini kullanır. Temelde yirmi altı harf vardır; bunlara iki noktalı üç harf, yani ä, ö, ü ile ß harfi eklenir. Sayfaya baktığında harflerin çoğunu tanırsın ve bu büyük bir avantajdır. Rusça ya da Arapça öğrenen biri önce yeni bir yazı öğrenir; sen bu adımı atlıyorsun.

Asıl fark harflerin adlarında ve bazı harflerin sesinde. Türkçede harfleri "be, ce, de" diye sayarız; Almancada "be, tse, de" denir. Aşağıdaki tabloda her harfin Almanca adını yaklaşık okunuşuyla ve Türkçeden ayrıldığı noktayla bulacaksın. Tabloyu bir kerede ezberlemeye çalışma. Adını ve soyadını oluşturan harflerle başla, sonra geri kalanlara geç.

Türkçe konuşana kolay gelenler

Tabloda en çok sevineceğin satırlar ö ve ü satırları olmalı. İngilizce ya da İspanyolca konuşan öğrenciler bu iki sesi aylarca çalışır; Türkçede ise zaten her gün kullanıyorsun. "Schön" (güzel) kelimesindeki ö ile "Tür" (kapı) kelimesindeki ü, Türkçedeki seslere çok yakındır. Almancada bu sesler biraz daha gergin dudakla ve genellikle daha uzun söylenir, ama başlangıçta Türkçedeki gibi söylemen seni anlaşılır kılar.

Ä ise ilk bakışta yabancı görünse de sesi tanıdıktır. Almanca "Mädchen" (kız çocuk) kelimesindeki ä, Türkçede "kel" ya da "genç" kelimelerindeki açık "e"ye benzer. Yani iki noktalı harflerin hiçbiri sana yeni bir ses öğretmiyor, yalnız yeni bir yazılış öğretiyor.

Aynı harf, farklı ses

Asıl dikkat isteyen, Türkçede de bulunan ama Almancada başka okunan harflerdir. Almanca bir kelimeyi Türkçe okur gibi okuduğunda yanlış çıkan sesler tam olarak bunlardır.

W harfi Almancada Türkçedeki "v" sesini verir. "Wasser" (su) kelimesi [VA-sa] diye okunur. V harfi ise Almanca kökenli kelimelerde çoğu zaman "f" gibi okunur: "Vater" (baba) [FAA-ta] olur. Bu ikisi birbirine kayar gibi görünür ama akılda tutmak kolaydır: Almanca, Türkçedeki v sesini W ile yazar ve V harfini başka bir işe koşar.

Z harfi Almancada hep [ts] okunur. "Zeit" (zaman) kelimesi [tsayt] diye söylenir, "Zug" (tren) [tsuuk] diye. J harfi Türkçedeki "y" sesidir: "ja" (evet) [yaa], "Jahr" (yıl) [yaar] okunur. S harfi bir sesli harften önce geldiğinde çoğu zaman yumuşar ve "z" gibi duyulur: "Sonne" (güneş) [ZO-ne], "Sie" (siz) [zii].

Türkçede bulunup Almancada olmayan harfler de var: ç, ğ, ı ve ş. Bu seslerin bir kısmı Almancada harf gruplarıyla yazılır. Türkçedeki ş sesi Almancada "sch" ile gösterilir: "schön" [şöön]. Ç sesi "tsch" ile yazılır: "Deutsch" [doyç]. Almancada ı sesi ise hiç yoktur. Bu yüzden Almanca formlarda Türkçe adlar çoğu zaman düz harfe döner: Şahin "Sahin", Işık "Isik" olarak yazılabilir. Resmî bir belgede adının nasıl yazıldığını her zaman kontrol et.

Büyük harf: her isim büyük başlar

Almancayı sayfada Türkçeden ilk ayıran şeylerden biri büyük harflerin çokluğudur. Türkçede cümle başı ve özel adlar büyük harfle başlar. Almancada bunlara ek olarak her isim büyük harfle yazılır: "das Haus" (ev), "der Tisch" (masa), "die Straße" (cadde). Kitap, çay, sabah, mutluluk gibi hangi isim olursa olsun, cümlenin ortasında da olsa büyük başlar.

Bu kural başta yük gibi görünse de okurken işine yarar. Bir Almanca cümlede büyük harfle başlayan kelimeleri gördüğünde, cümle başı değillerse büyük ihtimalle isim olduklarını anlarsın. Bir başka özel durum da "Sie" hitabıdır. Resmî "siz" anlamında kullanılan "Sie" her zaman büyük yazılır; bu hitaba A1 seviyesinde ayrıca döneceğiz.

ß: keskin s

Alfabede Türkçe konuşanı en çok şaşırtan harf ß'dir. Adı "Eszett" [es-TSET] ya da "scharfes S" (keskin s) olarak geçer. Sesi sıradan, sert bir "s"dir; yeni bir ses değildir. Zor olan, onu ne zaman yazacağını bilmektir.

1996 yazım reformundan bu yana kural şöyle işler: uzun bir sesli harften ya da ei, au gibi bir çift seslinin ardından gelen sert s sesi ß ile yazılır. "Straße" (cadde) [ŞTRAA-se], "Fuß" (ayak) [fuus], "heißen" (adı olmak) [HAY-sen] kelimelerinde durum budur. Kısa bir sesliden sonra ise ss yazılır: "Wasser" (su), "Fluss" (nehir), "dass" (ki). Reformdan önce "daß" diye yazılan kelime bu yüzden bugün "dass" olarak yazılır. Eski kitaplarda "daß" görürsen yanlış değil, eski yazımdır.

G.1'de gördüğün gibi İsviçre'de ß hiç kullanılmaz; orada "Strasse" yazılır. Bir başka ayrıntı da büyük harf durumudur. ß uzun yıllar yalnız küçük harf olarak vardı ve büyük harfle yazılan metinlerde SS kullanılırdı. Almanca yazım kurallarını belirleyen kurul 2017'de büyük ẞ harfini resmî kurallara aldı. Bu karar özellikle kimlik belgelerinde büyük harfle yazılan özel adlar için önemliydi: "GROẞ" soyadı artık "GROSS"a dönüşmek zorunda değil. SS yazmak da hâlâ doğrudur.

Telefonda harf harf söylemek

Kancadaki görevliye dönelim. Almanca konuşulan ülkelerde bir adı telefonda heceletmek sık yapılan bir iştir ve bunun için "A wie ..." kalıbı kullanılır: "A wie Aachen", yani "Aachen'deki A". Almanya'nın standart kuruluşu 2022'de heceleme tablosunu yeniledi ve kişi adları yerine şehir adlarını koydu: A için Aachen, B için Berlin, D için Düsseldorf. Eski tablodaki "A wie Anton, B wie Berta" kalıbını da hâlâ sık duyarsın. Tablonun kullanımı zorunlu değildir; önemli olan karşındakinin harfi doğru yazmasıdır.

Örnekler

Okunuşları önceki dersteki gibi Türk harfleriyle verdik; vurgulu hece yine BÜYÜK yazıldı. Cümleleri sesli oku ve özellikle W, V, Z, J harflerinin sesine dikkat et.

Son dört cümlede her ismin büyük harfle başladığını gör: Straße, Wasser, Vater, Tür. "Wasser" ve "Vater" kelimelerinin sonundaki "-er" hecesi Türkçedeki gibi "er" değil, kısa bir "a" gibi duyulur. Bu ses ile uzun ve kısa sesliler sonraki derslerin konusu; şimdilik harflerin kendisine odaklan.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin "Yılmaz" için: Y [ÜP-si-lon], I [ii], L [el], M [em], A [aa], Z [tset]. Almancada ı olmadığı için I kullanılır; ş için S ya da SCH, ç için C ya da TSCH, ğ için G yazılır. Resmî belgede adının nasıl geçtiğini kontrol et.
2. Zeit [tsayt], Jahr [yaar], Vater [FAA-ta], Wasser [VA-sa].
3. Straße, Fluss, heißen. Uzun sesli ve çift sesliden sonra ß, kısa sesliden sonra ss yazılır.
4. "Ich trinke Wasser in der Küche." Cümle başı olduğu için "Ich", isim oldukları için "Wasser" ve "Küche" büyük yazılır.

Özet kartı

1. Almanca Latin alfabesini kullanır: yirmi altı harfe ä, ö, ü ve ß eklenir.
2. Harf adları Türkçeden farklıdır; adını hecelerken C [tsee], J [yot], V [fau], W [vee], Y [ÜP-si-lon], Z [tset] adlarını bil.
3. W [v], V çoğu zaman [f], Z [ts], J [y] okunur; S sesliden önce çoğu zaman [z] olur.
4. ö ve ü Türkçedeki seslere yakındır, ä açık bir "e"dir; klavyede yoksa ae, oe, ue yazılır.
5. Almancada her isim büyük harfle başlar: das Haus, die Straße.
6. ß uzun sesli ve çift sesliden sonra, ss kısa sesliden sonra yazılır; İsviçre'de ß kullanılmaz.
7. Telefonda heceleme "A wie Aachen" kalıbıyla yapılır.

Sonraki derse köprü

ß ile ss arasındaki seçim tek bir soruya bağlıydı: önceki sesli harf uzun mu, kısa mı? Almancada bu soru yalnız yazımı değil anlamı da değiştirir; bir sesliyi uzatmak ya da kısa kesmek bazen başka bir kelime söylemek demektir. Bir sonraki derste sesli harflerin uzun ve kısa okunuşunu çalışacağız ve bir sesinin uzun olduğunu yazıdan nasıl anlayacağını göreceğiz.