Terörizmin finansmanı

Açılış sahnesi

Gaziantep, perşembe. Yelkovan Bank'ın bir şubesinde müşteri temsilcisi olarak çalışan Elif, on yıldır şubenin müşterisi olan bir baharatçının hesabına bakıyor. Son iki ayda hesaba, her biri birkaç yüz lira olan yüzlerce havale gelmiş. Açıklamalarda «yardım», «Allah kabul etsin», «aileye destek» gibi notlar var. Baharatçı bir sosyal medya hesabından, zor durumdaki bir aile için kampanya başlattığını anlatmış. Her ayın başında toplanan para tek bir havaleyle yurt dışındaki bir kişiye gönderiliyor.

Elif'in içinde iki ses var. Biri, bunun bir iyilik kampanyası olduğunu ve şüphelenmenin hem müşteriye hem bağış yapan yüzlerce insana haksızlık olacağını söylüyor. Öbürü, paranın kime gittiğini kimsenin bilmediğini hatırlatıyor.

Bu ders, paranın kaynağı temiz olsa bile neden sorulması gereken bir yolculuk yapabildiğini ve kanunun bu yolculukta neyi aradığını anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önceki iki derste aklamayı gördük: suçtan gelen paranın temiz görünmeye çalışması. Terörizmin finansmanı bunun neredeyse tersidir. Önce kanunun bu suçu nasıl tanımladığını ve aklamadan hangi noktalarda ayrıldığını okuyacağız. Sonra bu tür bir finansmanın tipik yolculuğunu göreceğiz: kaynağı çoğu zaman meşrudur ve tutarları çoğu zaman küçüktür. Ardından bir çalışanın neye bakacağını ve bağışları ya da belirli toplulukları damgalamadan nasıl soru soracağını konuşacağız.

Kural ne diyor

Terörizmin finansmanı, 2013 tarihli ayrı bir kanunla tanımlanır.

Maddenin üç sözü aklamadan farkı gösterir. Birincisi «fon»dur: kanun fonu para ya da değeri parayla temsil edilebilen her türlü mal, hak ve alacak olarak tanımlar; kaynağının suç olması aranmaz. İkincisi «belli bir fiille ilişkilendirilmeden dahi»: belirli bir eylem için değil, bir örgütün genel ihtiyacı için toplanan para da kapsamdadır. Üçüncüsü üçüncü fıkradır: fonun gerçekten bir suçta kullanılmış olması gerekmez; toplamak ya da sağlamak yeterlidir. Suçun kalbi ise «amacıyla» ve «bilerek ve isteyerek» sözlerindedir: bağış yapan, paranın nereye gittiğini bilmeyen iyi niyetli bir kişi bu tanımın içinde değildir.

Sahada

Aklamanın tersi

Bu fark çalışanın neye bakacağını değiştirir. Aklamada soru «bu para nereden geldi?» iken, terörizmin finansmanında soru çoğu zaman «bu para nereye gidiyor?» olur. Kaynak temiz görünebilir: bir maaş, bir esnaf geliri, bir bağış. Dikkat edilecek şey paranın varış noktası ve onu oraya taşıyan örüntüdür.

Kanunun aradığı şey ve aramadığı şey

Kanun bir bağış kampanyasını, bir dini ya da kültürel topluluğu, bir ülkeyi ya da belirli bir yaşı kendiliğinden şüpheli saymaz. Gişedeki ya da alarm ekranındaki bir çalışan için de ölçü aynıdır: risk bir kimlikten değil, bir işlemin ve bir davranışın örüntüsünden okunur. Paranın varış noktasının belirsiz olması, açıklamaların birbirini tutmaması, tutarların ve hızın beyan edilen amaçla örtüşmemesi, bir kişinin ya da kuruluşun malvarlığı dondurulmuş kişiler listesinde yer alması dikkat edilecek işaretlerdir. Listelerin ve dondurma kararlarının nasıl uygulanacağı M04'ün konusu.

Elif'in sorusu

Elif'in yapabileceği şey, müşteriyi suçlamak ya da hesabı kendi başına kapatmak değil. Müşteriye kampanyanın kimin için ve hangi amaçla yürütüldüğünü, yurt dışındaki alıcının kim olduğunu, normal bir müşteri ilişkisinin parçası olarak sorabilir ve cevabı kayda geçirebilir. Cevap tutarlıysa ve belgelenebiliyorsa ilişki sürer. Cevap belirsiz kalıyorsa, alıcı hakkında bilgi verilmiyorsa ya da başka bir işaret ortaya çıkıyorsa, Elif notunu bankanın uyum birimine yazar; müşteriyle konuşmasında ise ilişki sorusunun sınırını aşmaz. Uyum görevlisine iletilen bir şüphenin dışarıya, işlemin tarafı dahil hiç kimseye açıklanamaması kanunun kesin bir kuralıdır; bunun ayrıntısı M03-D04'te.

Gri alan

Terörizmin finansmanı suçunun kalbi niyettir ve niyet bir banka ekranından görünmez. Bir bağış kampanyasının bir aileye mi yoksa bir örgüte mi gittiği, bir havalenin bir torunun okul taksidi mi yoksa başka bir şey mi olduğu çoğu zaman yalnız soruşturmayla anlaşılabilir. Bu yüzden bir çalışanın işi niyete karar vermek değildir. İkinci gri alan ayrımcılık ile dikkat arasındaki çizgidir: bir ülkeye, bir topluluğa ya da bir tür kuruluşa giden paraya kendiliğinden şüpheyle bakmak hem haksızdır hem de bir kurumu hukuki ve itibari risklere sokar; öte yandan bilinen risk örüntülerini görmezden gelmek de bir yükümlülük ihlali olabilir. Bu çizgi, kimlikten değil işlemden ve davranıştan okunan işaretlerle korunur. Hangi işaretin yeterli olduğu konusunda kesin bir eşik yoktur; tereddüt bir soruya, açıklanamayan bir örüntü de uyum görevlisine iletilecek bir notadır.

Senin işinde

Bir müşterinin, bir iş ortağının ya da bir derneğin parasına baktığında, aklamada sorduğun «nereden geldi?» sorusunun yanına «nereye gidiyor ve ne için?» sorusunu ekle. Kaynağın temiz olması bu ikinci soruyu gereksiz kılmaz. Bir bağış kampanyası, bir sponsorluk ya da düzenli bir yurt dışı havale gördüğünde onu kendiliğinden şüpheli sayma; ama amacın, alıcının ve tutarların birbiriyle uyumlu olup olmadığına bak. Soruyu müşteriyle normal bir ilişki sorusu olarak sor ve cevabı kaydet; müşteriye bir şüphe taşıdığını ya da bir bildirim yapacağını belli etme. Şirketin bir derneğe ya da bir kuruluşa düzenli ödeme yapıyorsa, ödemenin neye harcandığını bilmek şirketin kendi korunmasıdır. Yöneticiysen ekibinin bir kimliği değil bir örüntüyü işaret ettiğinden emin ol; damgalamaya dönüşen bir dikkat, gerçek riski görmeyi de zorlaştırır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Terörizmin finansmanı, terör eylemlerinde kullanılması amacıyla ya da kullanılacağını bilerek ve isteyerek bir teröriste ya da örgüte fon sağlamak ya da toplamaktır. Aklamanın tersine kaynak çoğu zaman meşrudur, tutarlar çoğu zaman küçüktür ve yolculuk döngüsel değil doğrusaldır; bu yüzden soru «nereden geldi?» kadar «nereye gidiyor?» sorusudur. Fonun bir suçta kullanılmış olması gerekmez ve suç bir şirketin faaliyeti çerçevesinde işlenirse şirket güvenlik tedbiriyle karşılaşır. İyi niyetli bağışçı bu tanımın içinde değildir ve hiçbir kimlik, topluluk ya da bölge kendiliğinden şüpheli sayılmaz; risk işlemden ve davranıştan okunur.

Sonraki derse köprü

Elif bir banka çalışanı, Mersin'deki araç kiralama şirketi ise bir banka değil. Peki aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadele yükümlülüğü kimin omzundadır: yalnız bankaların mı, yoksa bir kuyumcunun, bir emlakçının, bir noterin de mi? Kanunun «yükümlü» dediği kişileri ve bir çalışanın kurum adına bu yükümlülüğü nasıl taşıdığını M01-D04 anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Terörizmin finansmanı suçu için hangisi doğrudur?

• A) Fonun kaynağının mutlaka bir suç olması gerekir.
• B) Fonun bir terör eyleminde kullanılmış olması gerekir.
• C) Fonun kaynağı meşru olabilir ve fonun bir suçta kullanılmış olması şartı aranmaz.
• D) Yalnız büyük tutarlar bu suçu oluşturur.

Cevap: C. Kanun fonu kaynağına bakmaksızın tanımlar ve ceza verilebilmesi için fonun bir suçun işlenmesinde kullanılmış olması şartı aranmadığını açıkça söyler. Tutar sınırı da yoktur.

Soru 2 · Tuzak

Paranın nereye gittiğini bilmeden bir yardım kampanyasına küçük bir bağış yapan kişi için hangisi doğrudur?

• A) Bağış yaptığı için terörizmin finansmanı suçunu işlemiştir.
• B) Suç, bir eylemin amacıyla ya da fonun kullanılacağını bilerek ve isteyerek sağlanmasını arar; iyi niyetli bağışçı bu tanımın içinde değildir.
• C) Tutar küçük olduğu için kanun hiçbir durumda uygulanmaz.
• D) Kampanyanın yurt dışına para göndermesi bağışçıyı sorumlu yapar.

Cevap: B. Kanun suçu amaç ve bilerek ve isteyerek fon sağlama üzerine kurar. Paranın nereye gittiğini bilmeyen iyi niyetli bağışçı bu tanımın içinde değildir; tutarın küçüklüğü ise ne bir güvence ne de bir şüphe nedenidir.

Soru 3 · Senaryo

Bir müşterinin hesabında yüzlerce küçük bağış toplanıyor ve her ay tek bir havaleyle yurt dışındaki bir kişiye gönderiliyor. Müşteri temsilcisi için en uygun ilk adım hangisidir?

• A) Kampanyanın amacını ve alıcıyı normal bir ilişki sorusu olarak sormak, cevabı kaydetmek ve cevap belirsiz kalırsa notu, müşteriye bir şey sezdirmeden, uyum birimine yazmak.
• B) Bağışçıların hepsini şüpheli sayıp hesabı hemen kapatmak.
• C) Müşteriye bir bildirim yapılacağını söyleyip açıklama istemek.
• D) Kaynak temiz olduğu için hiçbir şey sormamak.

Cevap: A. Kaynak meşru olsa bile varış noktası ve amaç sorulmalıdır; soru bir ilişki sorusu olarak sorulur ve şüphe müşteriye belli edilmez. Bağışçıları damgalamak ya da hiç sormamak doğru yol değildir.

Soru 4 · Uygulama

Bir şirket, faaliyetlerini bilmediği bir derneğe düzenli sponsorluk ödemesi yapıyor. Hangisi en doğrudur?

• A) Ödemeler şirketin kendi parası olduğu için hiçbir risk yoktur.
• B) Yalnız derneğin yöneticileri sorumlu olabilir.
• C) Sponsorluk adı verilen ödemeler kanunun kapsamı dışındadır.
• D) Suç bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse o tüzel kişiye güvenlik tedbiri uygulanabilir; ödemenin neye harcandığını bilmek şirketin kendi korunmasıdır.

Cevap: D. Kanun suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde o tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunacağını söyler. Düzenli ödemenin amacını bilmek, şirketi hem bu riskten hem de itibar kaybından korur.