Aklama nedir

Açılış sahnesi

Bursa, Nilüfer, salı öğleden sonra. Yelkovan Bank'ın şubesinde Barış üçüncü haftasında. Ekranında, iki ay önce açılmış bir emlak danışmanlık şirketinin hesap hareketleri var. Hesaba son on gün içinde on dört farklı kişiden yuvarlak tutarlarda havale gelmiş; her biri yüz bin ile iki yüz bin lira arasında. Paranın neredeyse tamamı her akşam yurt dışındaki bir hesaba gönderilmiş. Şirketin kayıtlı tek bir çalışanı var.

Barış ekranı yan masadaki deneyimli meslektaşına gösteriyor. Meslektaşı omuz silkiyor: «Müşteri düzenli, şube müdürü de memnun. Her gelen parayı sorgularsak mevduat kalmaz. Ayrıca para bizim değil, biz yalnız aracıyız.»

Barış'ın aklında «aracı» kelimesi kalıyor. Bir bankanın, bir çalışanın, para kendisinin değilken bir suçun içinde olması mümkün mü? Bu ders aklamanın ne olduğunu ve bir aracının bu suça ne zaman dokunduğunu anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Aklama çoğu zaman uzak bir suç gibi anlatılır: büyük örgütler, gizli hesaplar, valizler. Oysa suçun kendisi kanunda birkaç satırlık bir tanımdır ve o tanımın içinde gündelik bir banka işleminin, bir kuyumcu satışının ya da bir tapu devrinin yeri vardır. Önce Türk Ceza Kanunu'nun aklama suçunu nasıl tanımladığını okuyacağız. Sonra suçun hangi parayı ve hangi davranışı kapsadığını örneklerle ayıracağız. Ardından bir meslek mensubunun ve bir şirketin bu suça nasıl dahil olabildiğini göreceğiz. En sonda Barış'ın ekranına döneceğiz.

Kural ne diyor

Aklama Türk Ceza Kanunu'nun iki yüz seksen ikinci maddesinde tanımlanır.

Tanımın üç parçası var. Önce para: alt sınırı altı ay ya da daha fazla hapis cezası gerektiren bir suçtan gelmiş olmalıdır; dolandırıcılık, rüşvet, uyuşturucu ticareti, hırsızlık gibi pek çok suç bu kapsama girer. Sonra davranış: o parayı yurt dışına çıkarmak ya da kaynağını gizlemek veya meşru görünmesini sağlamak için işlemlere sokmak. Son olarak amaç: gizleme ya da meşruluk kanaati uyandırma. İkinci fıkra ayrı bir davranışı cezalandırır: suça katılmadan, bir malvarlığının suç geliri olduğunu bilerek onu almak, kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak.

Maddenin sonraki fıkraları çalışan için özellikle önemlidir.

Bir bankacı, bir mali müşavir, bir emlakçı ya da bir kuyumcu, mesleğini icra ederken aklamaya katılırsa cezası yarı oranında artar. Meslek, bu suçta bir hafifletici değil, bir ağırlaştırıcıdır.

Sahada

Hangi para, hangi davranış

Bilerek kabul etmek ve meslek

Pişmanlığın kapısı

Barış'ın ekranı

Barış'ın meslektaşı «biz yalnız aracıyız» derken yarısı haklı: banka bu paranın sahibi değildir ve Barış bir suçlu değildir. Ama kanun aracıyı da tanır: kaynağı gizlemek için yapılan işlemlerde rol alan bir meslek mensubunun konumu kanunda ayrıca yazılıdır. Barış'ın yapması gereken şey hesabı kendi başına kapatmak ya da müşteriyi sorgulamak değil; gördüğü örüntüyü, müşteriye hiçbir şey belli etmeden, şubenin uyum sorumlusuna ve Yelkovan Bank'ın uyum görevlisi Filiz Hanım'a iletmektir. Şüphenin nasıl tanınıp nasıl bildirileceği M03'ün konusu.

Gri alan

Aklama suçunun kalbi kasıttır ve kasıt çoğu zaman en zor ispat edilen şeydir. Kanunun ikinci fıkrası bir malvarlığının suç geliri olduğunu «bilerek» kabul etmeyi arar; bir şüphe duymak ile bilmek arasındaki çizgi her dosyada mahkemenin değerlendirmesine kalır ve bir çalışanın «görmezden gelmesi» ile «bilmemesi» arasındaki fark tartışmalıdır. Öncül suç şartı da yorum ister: bir paranın alt sınırı altı ay ya da daha fazla hapis gerektiren bir suçtan geldiği, çoğu zaman o suç hakkında ayrı bir soruşturma yürürken belirsizdir. Bir yükümlü kuruluşun çalışanı için bu belirsizlik bir sıra belirler: aklama suçu olup olmadığına karar vermek onun işi değildir; onun işi, gördüğü şeyi kurum içindeki doğru kişiye iletmektir. Bu iletme yükümlülüğünün kendisi, aklama suçundan ayrı bir kanunda düzenlenir ve ayrı yaptırımları vardır; bu derste değil, şüpheli işlem modülünde ele alınır.

Senin işinde

Müşteriyle, bir işlemle ya da bir sözleşmeyle temas eden biriysen, aklamanın tanımını aklında tut: belirli ağırlıktaki bir suçtan gelen para, yurt dışına çıkarma ya da kaynağı gizleyen işlemler, meşruluk görüntüsü. Bir işlem sana bu üçünden birini hatırlatıyorsa, bu bir suçlama değil, bir dikkat noktasıdır. Bir müşterinin ya da bir iş ortağının parasının kaynağını sorduğunda «aile birikimi», «eski bir alacak» ya da «sormayın» gibi cevaplar alıyorsan, cevabı kayda geçir. Mesleğinin bu suçta bir ağırlaştırıcı olduğunu unutma: bir bankacı, bir emlak danışmanı, bir kuyumcu ya da bir müşavir, kaynağı gizlemeye yardım ederse sorumluluğu artar. Bir şüphe duyduğunda müşteriyi sorguya çekme, işlemi kendi başına reddetme ya da müşteriye şüphelendiğini söyleme; gördüğünü kurumunun uyum görevlisine ilet. Yöneticiysen ekibinin «biz yalnız aracıyız» cümlesini bir rahatlama değil bir soru olarak kurmasını sağla: aracı olmak, ne gördüğümüzü sormayı gerektirir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aklama, alt sınırı altı ay ya da daha fazla hapis gerektiren bir suçtan gelen malvarlığını yurt dışına çıkarmak ya da kaynağını gizlemek veya meşru görünmesini sağlamak için işlemlere sokmaktır. Suça katılmadan bu malvarlığını bilerek kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak da ayrı bir suçtur. Kanunda tutar sınırı yoktur. Suç bir meslek mensubu tarafından meslek icrası sırasında işlenirse ceza artar; şirket hakkında güvenlik tedbirine ve idari para cezasına hükmedilebilir; kovuşturmadan önce suç gelirinin ele geçirilmesini sağlayana ceza verilmez. Bir çalışanın işi suçun olup olmadığına karar vermek değil, gördüğünü müşteriye belli etmeden uyum görevlisine iletmektir.

Sonraki derse köprü

Barış'ın ekranındaki para, on dört hesaptan bir şirket hesabına, oradan yurt dışına geçti. Bu yol rastgele değildir: suç geliri sisteme girer, izi karıştırılır ve sonunda meşru ekonomiye karışır. Paranın yolculuğunu bu aşamalarla izlemek, M01-D02'nin konusu.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Türk Ceza Kanunu'na göre aklama suçunun konusu olabilecek malvarlığı hangisidir?

• A) Her türlü kayıt dışı para.
• B) Alt sınırı altı ay ya da daha fazla hapis cezası gerektiren bir suçtan kaynaklanan malvarlığı.
• C) Yalnız uyuşturucu ticaretinden elde edilen para.
• D) Yalnız yurt dışından gelen para.

Cevap: B. Kanun aklamanın konusunu, alt sınırı altı ay ya da daha fazla hapis cezası gerektiren bir suçtan kaynaklanan malvarlığı değerleri olarak tanımlar. Bu kapsam dolandırıcılık ve rüşvet gibi pek çok suçu içerir ve yalnız uyuşturucu ya da yurt dışı paraya özgü değildir.

Soru 2 · Senaryo

Bir müşteri temsilcisi, yeni açılmış ve görünür faaliyeti olmayan bir şirketin hesabına çok sayıda kişiden gelen paranın her akşam yurt dışına gönderildiğini görüyor. Meslektaşı «biz yalnız aracıyız» diyor. En uygun davranış hangisidir?

• A) Müşteriyi arayıp paranın kaynağını sorgulamak ve şüphelendiğini söylemek.
• B) Hesabı kendi başına kapatmak.
• C) Örüntüyü müşteriye bir şey belli etmeden kurumun uyum görevlisine iletmek.
• D) Mevduat getirdiği için bir şey yapmamak.

Cevap: C. Çalışanın işi suçun olup olmadığına karar vermek değil, gördüğünü uyum görevlisine iletmektir. Müşteriye şüpheyi belli etmek bildirimin gizliliğini bozar; hesabı kendi başına kapatmak ya da görmezden gelmek de doğru yol değildir.

Soru 3 · Tuzak

Bir mali müşavir, bir müşterisinin açıklanamayan nakdini ciro gibi göstermek için gerçek olmayan faturalar düzenliyor. Hangisi doğrudur?

• A) Müşavir parayı kazanmadığı için sorumlu değildir.
• B) Meslek mensubu olduğu için cezası hafifler.
• C) Fatura düzenlemek aklama sayılamaz.
• D) Suç meslek icrası sırasında işlendiyse hapis cezası yarı oranında artırılır.

Cevap: D. Kanun aklamanın belli bir meslek sahibi kişi tarafından mesleğin icrası sırasında işlenmesini ağırlaştırıcı sayar ve cezayı yarı oranında artırır. Parayı kazanmamış olmak, kaynağı gizleyen işleme katılan kişiyi sorumluluktan kurtarmaz.

Soru 4 · Uygulama

Bir döviz bürosu çalışanı, yaptığı işlemlerin bir dolandırıcılık zincirinin parçası olduğunu sonradan anlıyor ve kovuşturma başlamadan önce paranın bulunduğu hesabı yetkili makamlara bildiriyor. Kanun bu durumda ne öngörür?

• A) Aklama suçundan ceza verilmez.
• B) Ceza yarı oranında artırılır.
• C) Bildirimin hiçbir etkisi yoktur.
• D) Yalnız şirket cezalandırılır.

Cevap: A. Kanun, kovuşturma başlamadan önce suç konusu malvarlığının ele geçirilmesini sağlayan ya da yerini haber vererek kolaylaştıran kişi hakkında aklama suçundan cezaya hükmolunmayacağını söyler.