Çeviri ve yorumun rolü

Açılış sahnesi

Bir yoga öğretmeni sınıfına Yoga Sūtra'dan bir kavram anlatıyor: citta. "Citta beyin demek," diyor, "yani bu metin aslında beynimizi nasıl sakinleştireceğimizi anlatıyor." Sınıf başını sallıyor; cümle modern, anlaşılır ve bilimsel görünüyor.

Aynı hafta başka bir öğretmen karma sözcüğünü anlatırken "karma kaderdir; başına ne geliyorsa hak etmişsindir" diyor. Bir öğrencinin yüzü asılıyor; bu cümle ona hem ağır hem yanlış geliyor, ama nedenini söyleyemiyor.

Bir üçüncü sahne ise bir telefon ekranında: güzel bir gün batımı fotoğrafının üstünde, altında "Patañjali" yazan kısa bir cümle. Cümle bir sūtranın çevirisinden alınmış olabilir; ama hangi sūtra, hangi çeviri, çevrili cümlenin çevresinde neler var, hiçbiri yazmıyor.

Üç sahnede de aynı şey oluyor: eski bir metnin sözcükleri bize bir çevirmenin, bir yorumcunun ya da bir seçicinin elinden geçerek ulaşıyor. Bu ders o elleri görünür kılıyor.

Bu derste ne olacak

Bu bölümün önceki dersleri bir iddianın kaynağını, kaynağın sessizliğini ve bir iddianın parçalarını sınamayı öğretti; bu ders o kaynağın bize hangi aracılarla ulaştığını soruyor. Önce bir sözcüğü tek bir modern sözcükle eşlemenin tuzağına bakacağız. Sonra yorumların bir metnin anlamını yüzyıllar içinde nasıl biriktirdiğini göreceğiz. Ardından sūtraları bağlamından koparan aforizma seçkilerini ele alacağız. Son olarak kaynağın çeviri ve alıntı için koyduğu kuralları okuyacağız. Örnekler çoğunlukla ders anlatımlarından, alıntılardan ve kavram açıklamalarından geliyor.

Sıfır noktası

Y3.69 bir sūtrayı çeviri üzerinden okumanın temel araçlarını kurmuştu: çevirmenin bir kavram için yaptığı tercih, iki çeviriyi yan yana okumak ve sūtranın altına eklenen açıklamaların ayrı bir metin olduğunu bilmek. O ders telif açısından kullanılabilir bir çeviriyle birkaç sūtrayı okumuştu.

Bu ders aynı araçları tarih sorusuna çeviriyor. Y4.02'de bir metnin konumunun, ona sorduğumuz soruyla birlikte değiştiğini gördük; bu ders, bir çevirinin ve bir yorumun kendilerinin de tarihin bir parçası olduğunu gösteriyor.

Mekanizma

Sözcük eşleme tuzağı

Açılış sahnesindeki ilk iki öğretmen aynı şeyi yaptı: eski bir kavramı tek bir modern sözcükle eşlediler.

Kaynak bu iki örneğin ikisini de doğrudan düzeltiyor. Citta için gündelik "beyin" sözcüğünün birebir karşılığı olmadığını, zihin alanı ya da zihinsel aygıt olarak çevrilebileceğini söylüyor. Karma için de yalnızca "kader" olmadığını, eylem ve sonuçlarını anlattığını belirtiyor.

Eşlemenin bu kadar yaygın olmasının bir nedeni var: öğreten kişi anlaşılır olmak ve öğrencinin zaten bildiği bir sözcükle bağ kurmak ister. Bu istek yanlış değil. Sorun, bağ kurmak için kullanılan sözcüğün kavramın yerine geçmesi. "Citta'yı düşünmeye zihin alanı gibi bir sözcükle başlayabiliriz" demek bir köprü kuruyor; "citta beyin demek" demek ise köprüyü varış noktası ilan ediyor.

İki eşleme iki farklı zarar veriyor. "Citta beyin demek" cümlesi, bir felsefi kavramı bir organla eşitliyor ve metne olmayan bir bilimsellik görüntüsü veriyor; bu, Y2.06'da adını koyduğumuz doğrulama ödüncüne çok yakın. "Karma kaderdir" cümlesi ise eylem vurgusunu siliyor ve kavramı bir suçlama aracına dönüştürebiliyor; açılış sahnesindeki öğrencinin rahatsızlığı buradan geliyordu.

Anlam tarihi

Bir metnin anlamı, yazıldığı gün donup kalmıyor. Kaynak bunu Yoga Sūtra için açıkça söylüyor: metin tek başına okunmuyor; Vyāsa'nın yorumu ve sonraki yorumlar anlam tarihinin merkezinde duruyor.

Anlam tarihi fikri, bir metni "doğru" okumanın tek bir yolu olmadığını söylemiyor. Söylediği şey daha incelikli: bugün bir sūtrayı okuduğumuzda, onu yalnızca yazıldığı dönemin gözüyle değil, aradaki yüzyılların yorumlarından süzülmüş bir biçimde okuyoruz. Çoğu zaman bu yorumların farkında bile olmadan. Bir çevirmen bir sözcüğü seçerken bile, çoğu zaman bir yorum geleneğinin o sözcüğe verdiği anlamı izliyor; çeviri ile yorum bu yüzden birbirinden tam olarak ayrılamıyor.

Kaynağın okuma rotası da bu yüzden Yoga Sūtra'yı tek başına değil, Vyāsa yorumuyla birlikte anıyor ve "popüler aforizma seçkisi yerine yorum geleneğiyle okunmalı" uyarısını ekliyor. Yorum geleneği metnin üzerine sonradan eklenmiş bir süs değil; metnin nasıl anlaşıldığının belgesi.

Aforizma seçkisi

Açılış sahnesindeki üçüncü sahne başka bir aracıyı gösteriyor: seçiciyi.

Sūtra biçimi bu tür bir seçkiye özellikle açık. Sūtralar kısa ve yoğun cümleler; bu yüzden tek başlarına güzel ve alıntılanabilir görünüyorlar. Ama kısa olmaları, çevrelerindeki sūtralarla ve yorumlarla birlikte okunmak üzere yazılmış olmalarından kaynaklanıyor olabilir. Bir sūtrayı tek başına alıntılamak, onu bir cümleye dönüştürüyor; bir sistemin halkası olmaktan çıkarıyor.

Seçkinin bir de bir seçici var: kimin, hangi sūtraları, neden seçtiği. Aynı metinden bir kişi yalnızca huzur veren cümleleri, bir başkası yalnızca disiplin isteyenleri seçebilir; iki seçki aynı metinden iki farklı "Patañjali" portresi çıkarır. Seçicinin tercihi görünmediği için okur, seçkiyi metnin kendisi sanabilir.

Aforizma seçkisinin bir başka sorunu da iz sürmeyi zorlaştırması. Açılış sahnesindeki gün batımı fotoğrafında ne sūtra numarası ne çevirmen adı var. Y4.02'nin sorusunu sormak bile mümkün değil: bu cümle hangi kaynağa dayanıyor?

Kaynağın çeviri ve alıntı kuralları

Kaynak bu kursun içerikleri için somut kurallar koyuyor. Sanskritçe metin, edisyon ve çevirmen bilgisi veriliyor. Gerekli kısa alıntı sınırlandırılıyor ve çoğunlukla özgün bir açıklama kullanılıyor. Bir çeviri eğitmene aitse bu açıkça belirtiliyor.

Bu kurallar ilk bakışta biçimsel bir titizlik gibi görünebilir, ama her birinin bir işlevi var. Bu kurallar bir metnin katmanlarını görünür kılıyor. Sanskritçe metnin kendisinin de farklı edisyonları olabiliyor; bir çeviri bir edisyona dayanıyor; bir alıntı bir çeviriden seçiliyor; bir açıklama ise alıntının yanına ekleniyor. Her katmanın kimin elinden çıktığını söylemek, okura hangi seçimin kime ait olduğunu gösteriyor.

Kaynak bir adım daha ileri gidiyor: sitede tek bir çeviriyi mutlaklaştırmak yerine en az üç çeviriyi ve yorum gerekçesini karşılaştırmayı öneriyor. Y3.69'da tek bir çeviriyle çalışmıştık ve bunun bir sınır olduğunu açıkça söylemiştik; kaynağın ölçütü, o sınırın nerede aşılması gerektiğini gösteriyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, sözcük eşleme bir kavramı tek bir modern sözcükle birebir eşitlemek; kaynak citta'nın beyin, karma'nın yalnızca kader olmadığını açıkça söylüyor.

İkincisi, eşleme bir kavrama olmayan bir bilimsellik görüntüsü verebilir ya da onun bir boyutunu silebilir.

Üçüncüsü, anlam tarihi bir metnin yorumlar yoluyla yüzyıllar içinde kazandığı anlamların birikimi; kaynak Vyāsa yorumunu ve sonraki yorumları bu tarihin merkezine koyuyor.

Dördüncüsü, aforizma seçkisi sūtraları bağlamından koparıyor ve iz sürmeyi zorlaştırıyor; kaynak yorum geleneğiyle okumayı öneriyor.

Beşincisi, kaynak Sanskritçe metin, edisyon ve çevirmen bilgisinin verilmesini, bir eğitmenin kendi çevirisinin çalışma çevirisi olarak belirtilmesini istiyor.

Altıncısı, kaynak tek bir çeviriyi mutlaklaştırmak yerine en az üç çeviriyi ve yorum gerekçesini karşılaştırmayı öneriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Sözcük eşleme, eski bir kavramı tek bir modern sözcükle birebir eşitlemek; anlamı daraltır ya da kaydırır.

Anlam tarihi, bir metnin yorumlar yoluyla yüzyıllar içinde kazandığı anlamların birikimi.

Aforizma seçkisi, sūtraları bağlamından ve yorum geleneğinden koparıp tek başına dolaşıma sokmak.

Çalışma çevirisi, bir eğitmenin kendi yaptığı ve öyle olduğu belirtilen çeviri.

Kaynak tek çeviriyi mutlaklaştırmak yerine en az üç çeviriyi ve yorum gerekçesini karşılaştırmayı öneriyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir metnin anlamının zaman içinde biriktiğini ve kaynağın bu zamanı kesin yıllarla değil, yaklaşık dönemlerle anlattığını hatırladık.

Sıradaki ders bu yaklaşıklığın kendisini bir araca dönüştürüyor: tarih aralığı kullanmak.

Soru şu: bir metni tek bir yıla bağlamak yerine bir aralığa yerleştirmek neyi kaybettiriyor, neyi kazandırıyor ve bir aralığı nasıl dürüstçe okuruz?