Birincil/ikincil kaynak

Açılış sahnesi

Bir öğrenci yoga tarihi üzerine kısa bir sunum hazırlıyor. Masasında dört şey var: Yoga Sūtra'nın bir çevirisi, bir üniversite yayınevinden çıkmış bir yoga tarihi kitabı, tanınmış bir yoga ekolünün kurucusunun yazdığı bir kitap ve çok paylaşılan bir sosyal medya gönderisi.

Sunumunun ilk cümlesini gönderiden alıyor, çünkü en çarpıcısı o. İkinci cümleyi ekol kitabından, üçüncüsünü tarih kitabından alıyor. Yoga Sūtra çevirisini ise hiç açmıyor; en zor okunanı o.

Sunumu dinleyen hocası tek bir soru soruyor: "Bu dört kaynağın her biri, senin sorduğun soruya ne kadar yakın?"

Öğrenci soruyu anlamıyor. Dört kaynak da "yoga" hakkında konuşuyor; aralarında ne fark olabilir ki? Dersin geri kalanı bu soruya, kaynakları yan yana dizerek cevap arıyor.

Bu derste ne olacak

Bir önceki ders, tarihçinin elindeki malzemeyi saymıştı: metin, yorum, maddi iz; bu ders o malzemenin aynı ağırlıkta olmadığını gösteriyor. Önce birincil ve ikincil kaynağın ne olduğunu tanımlayacağız. Sonra bu ayrımın sabit bir etiket değil, sorulan soruya göre değişen bir konum olduğunu göreceğiz. Ardından kaynağın kendi kaynak önceliği listesini okuyacağız ve ekol kitabı ile sosyal medyanın bu listede nerede durduğuna bakacağız. Son olarak çevirinin iki kaynak türünün arasında nasıl bir yer tuttuğunu konuşacağız. Örnekler çoğunlukla sunum, ödev ve ders notu hazırlayan kişilerden geliyor.

Sıfır noktası

Y4.01 iki anlatıyı ayırmıştı: köken figürleri ve aktarım zinciriyle kurulan geleneksel kronoloji ile geçmişi kanıtla yeniden kuran akademik tarih. İkincisinin malzemesini de saymıştık: metinler, yorumlar, maddi izler.

Y3.69'da bir sūtrayı çeviri üzerinden okurken iki kavram kurmuştuk: çevirmenin bir sözcük için yaptığı tercih olan çeviri seçimi ve sūtranın altına eklenen açıklamalardan oluşan yorum katmanı. Bu ders o iki kavramı daha geniş bir haritaya yerleştiriyor.

Mekanizma

İki kaynak türü

Bir tarih iddiasının arkasında duran malzemeyi ilk ayırmanın yolu, onun incelenen şeye ne kadar yakın olduğunu sormak.

Açılış sahnesindeki öğrencinin masasında bu iki türün ikisi de vardı. Yoga Sūtra çevirisi birincil bir metne erişimdi; üniversite yayınevinin tarih kitabı ikincil bir kaynaktı. Öğrenci ise en çarpıcı olanla başlayıp birincil kaynağı hiç açmamıştı.

Bu ayrım bir değer sıralaması değil; bir mesafe ölçüsü. İkincil kaynaklar olmadan birincil bir metni okumak çoğu zaman imkânsız: dil, bağlam ve tarihlendirme hakkında bilgiyi onlar sağlıyor. Ama bir iddianın gücünü değerlendirirken, o iddianın birincil malzemeye ne kadar yakın durduğunu bilmek gerekiyor.

Soruya göre değişen konum

Bir kaynağın birincil mi ikincil mi olduğu, çoğu zaman o kaynağa hangi soruyu sorduğumuza bağlı.

Kaynak bunun en güçlü örneğini veriyor. Yoga Sūtra'yı anlatırken metnin tek başına okunmadığını, Vyāsa'nın yorumunun ve sonraki yorumların anlam tarihinin merkezinde olduğunu söylüyor. Vyāsa'nın yorumu, "sūtralar ilk yazıldığında ne anlama geliyordu" sorusu için sūtralardan sonra gelen bir yorum. Ama "bu metin yüzyıllar boyunca nasıl anlaşıldı" sorusu için, anlam tarihinin kendisi, yani birincil bir kaynak.

Aynı şey modern bir ekol kitabı için de geçerli. "Klasik yoga ne diyordu" sorusu için bir ekol kurucusunun kitabı ikincil, hatta dolaylı bir kaynak. Ama "bu ekol yirminci yüzyılda yogayı nasıl anlattı" sorusu için aynı kitap birincil bir belge.

Listenin en altındaki sosyal medya gönderisi bile bu kuraldan kaçmıyor. "Klasik yoga ne diyordu" sorusu için bir gönderi neredeyse hiçbir şey söylemiyor. Ama "bugün yoga hakkında hangi tarih anlatıları dolaşıyor ve nasıl yayılıyor" sorusu için aynı gönderi, tam da incelenecek birincil malzeme. Kaynağın gönderiyi "incelenen iddianın örneği" olarak tanımlaması bu yüzden bir aşağılama değil; ona doğru soruyu gösteriyor.

Bu yüzden bir kaynağı listeye yazmadan önce yapılacak ilk iş, sorunun kendisini tek bir cümleyle yazmak. Soru netleşmeden, aynı kaynak bir cümlede kanıt, bir sonrakinde örnek olarak kullanılabiliyor ve okuyan bu kaymayı fark etmiyor.

Kaynağın kaynak önceliği

Kaynak, bu kursun içeriklerinde hangi malzemeye ne kadar ağırlık verileceğini sıralı bir listeyle belirliyor.

Listenin tarih ve felsefe için önemli iki ucu var. En başta birincil tarihsel metin ve güvenilir akademik çeviri, hemen ardından hakemli akademik yoga tarihi ya da felsefesi çalışması duruyor. Sağlıkla ilgili basamaklar ortada yer alıyor. Listenin sonuna yakın iki madde ise en dikkatli okunması gerekenler: ekol kitabı yalnızca o ekolün yaklaşımını anlatmak için, blog ya da sosyal medya ise yalnızca incelenen iddianın bir örneği olarak kullanılıyor.

Açılış sahnesindeki sunumun ilk cümlesi bu listenin en altından geliyordu. Sosyal medya gönderisi bir kanıt olarak kullanılmıştı; oysa listeye göre onun yeri, sunumun inceleyeceği bir iddianın örneği olmaktı.

Çeviri iki türün arasında

Türkçe okuyan birinin Yoga Sūtra'ya doğrudan erişimi çoğu zaman bir çeviri üzerinden oluyor. Bu da çeviriyi iki kaynak türünün arasında bir yere koyuyor.

Bu kursun Türkçe okuru için durum daha da katmanlı: Y3.69'daki sūtralar bile İngilizce bir çeviriden Türkçeye aktarılmıştı, yani okur ile Sanskritçe metin arasında iki çeviri adımı vardı. Her adım yeni seçimler ekliyor ve bu adımların sayısını bilmek, bir iddianın ne kadar dolaylı olduğunu bilmek demek.

Bir çeviri birincil metne en yakın erişim; ama Y3.69'da gördüğümüz gibi her çeviri bir dizi çeviri seçimi taşıyor ve bu seçimler çevirmenin yorumunu içeriyor. Kaynağın önceliğinin en başında yalnızca "birincil tarihsel metin" değil, "güvenilir akademik çeviri" yazması bu yüzden önemli: çevirinin kendisi de sınanması gereken bir kaynak.

Bir çevirinin altındaki açıklamalar ise bir adım daha uzakta. Y3.69'daki yorum katmanı, sūtranın satırına sonradan eklenmiş başka bir sesin metni. Bir iddiayı kurarken sūtranın satırı ile altındaki açıklamayı ayırmak, birincil ile ikincili ayırmanın en gündelik biçimi.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi, birincil kaynak incelenen dönemden ya da gelenekten doğrudan gelen malzeme; ikincil kaynak bu malzemeyi inceleyen sonraki çalışma.

İkincisi, iki tür arasındaki fark bir değer sıralaması değil; ikincil kaynaklar birincil metni okumayı çoğu zaman mümkün kılıyor.

Üçüncüsü, bir kaynağın konumu sorulan soruya göre değişiyor; Vyāsa yorumu ya da bir ekol kitabı bir soru için ikincil, başka bir soru için birincil olabiliyor.

Dördüncüsü, kaynağın önceliği tarih ve felsefe için birincil metin ve güvenilir akademik çeviriyle başlıyor, hakemli akademik çalışmayla sürüyor.

Beşincisi, ekol kitabı o ekolün sesi, sosyal medya ise yalnızca incelenen iddianın örneği olarak kullanılıyor.

Altıncısı, çeviri iki türün arasında duruyor; sūtranın satırı ile çevirmenin açıklamasını ayırmak birincil ile ikincili ayırmanın en gündelik biçimi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Birincil kaynak, incelenen dönemden ya da gelenekten doğrudan gelen malzeme.

İkincil kaynak, birincil malzemeyi inceleyen ya da yorumlayan sonraki çalışma.

Soruya göre konum, bir kaynağın birincil ya da ikincil sayılmasının sorulan sorudan belirlenmesi.

Kaynak önceliği, birincil metin ve güvenilir akademik çeviriyle başlayan, sosyal medyayı yalnızca örnek olarak kullanan sıralı liste.

Sūtranın satırı ile çevirmenin açıklaması ayrı katmanlar.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir iddianın hangi kaynağa dayandığını ve o kaynağın soruya ne kadar yakın durduğunu sormayı öğrendik.

Bölümün sıradaki dersi başka bir tuzağı ele alıyor: sessizlikten kanıt üretmek.

Soru şu: birincil bir metin bir şeyden hiç söz etmiyorsa, bu o şeyin o dönemde bulunmadığını mı gösterir, yoksa yalnızca metnin o konuda konuşmadığını mı?