Eksik öge

"Öğretmenine saygı duyar ve çok sever." İlk bakışta bir sorun yok: okur kimin kimi sevdiğini anlıyor. Ama cümleyi ikiye böl ve yüklemleri tek tek sına: "Öğretmenine saygı duyar" doğrudur. "Öğretmenine çok sever" ise Türkçe değildir; "sevmek" bir nesne ister ve bu nesne "-ı" eki almalıdır: "onu sever". Cümle, birinci yargının ögesini ikinci yargıya da ödünç vermeye çalışmış, ama ek uymadığı için ödünç işlememiş. Özne-yüklem uyumsuzluğu dersinde bir öznenin iki yükleme birden uymadığı cümleleri gördük. Bu dersin konusu aynı sorunun öteki ögelerdeki karşılığı: bir nesnenin, bir tümlecin ya da bir yüklemin ortak kullanılamayacağı hâlde ortak kullanılması. Bu derste o ödünç vermenin ne zaman işleyip ne zaman çöktüğünü sınamayı öğreniyoruz.

• Ortak kullanılan bir ögenin her yükleme uyup uymadığını hâl eki üzerinden sınarsın.
• Nesne, dolaylı tümleç ve yüklem eksikliğinden doğan bozuklukları ayırt edersin.
• Eksik ögeyi uygun bir zamirle ya da yeni bir sözcükle tamamlayarak cümleyi onarırsın.
• Ortak kullanımın doğru olduğu cümleleri bozuk olanlardan ayırırsın.

Ortak öge nedir?

Sıralı ve bağlı cümlelerde bir öge birden çok yükleme hizmet edebilir. "Kitabı aldım ve okudum" cümlesinde "kitabı" nesnesi iki yüklemde de kullanılır: aldım ve okudum. Bu cümle doğrudur, çünkü iki yüklem de aynı biçimde bir nesne ister: neyi aldım? kitabı; neyi okudum? kitabı.

Sorun, iki yüklemin aynı ögeyi farklı biçimde istemesiyle başlar. Bir yüklem "-a" ekli bir tümleç, öteki "-ı" ekli bir nesne istiyorsa tek bir sözcük ikisine birden uyamaz. Bu durumda ikinci yüklem için uygun ögeyi ayrıca yazmak gerekir; yazılmadığında cümlede bir öge eksik kalır.

Sınama yöntemi

Eksik ögeyi bulmanın yolu cümleyi yargılarına ayırmak ve ortak ögeyi her yargıya ayrı ayrı yerleştirmektir.

1. Cümledeki yüklemleri bul.
2. Ortak kullanılan ögeyi belirle.
3. Ortak ögeyi her yüklemle ayrı bir cümle kurarak dene.

"Öğretmenine saygı duyar ve çok sever" cümlesini ayırırsak: "Öğretmenine saygı duyar" doğru, "Öğretmenine çok sever" yanlış. İkinci yargı "onu" nesnesini ister. Onarılmış biçim: "Öğretmenine saygı duyar ve onu çok sever."

Bu yöntem sezgiye değil, ekin uyup uymadığına dayanır. Kısa cümlelerde bile işe yarar, uzun ve çok yüklemli cümlelerde ise neredeyse tek güvenilir yoldur. Bu yüzden cümle kulağa ne kadar doğal gelirse gelsin, yargıları ayırıp tek tek denemek güvenli yoldur.

Nesne eksikliği

İlk yargının ögesi "-a, -da, -dan" ekli bir tümleçtir; ikinci yüklem ise "-ı" ekli bir nesne ister. Ortak kullanılan tümleç, nesne yerine geçemez.

• "Kuzenine çok bağlıdır ve her gün arar." → "Kuzenine bağlıdır" doğru; "kuzenine arar" yanlış. İkinci yargı "onu" ister.

Onarmak için ikinci yüklemin önüne uygun zamiri koyarsın: "… ve onu her gün arar."

Dolaylı tümleç eksikliği

Bu kez durum tersidir: ilk yargının ögesi "-ı" ekli bir nesnedir, ikinci yüklem ise "-a, -da, -dan" ekli bir tümleç ister.

• "Bu köyü çok seviyor ve her yaz gidiyor." → "Bu köyü seviyor" doğru; "bu köyü gidiyor" yanlış. İkinci yargı "oraya" ister.
• "Bu şarkıyı dinledim ve çok duygulandım." → "şarkıyı dinledim" doğru; "şarkıyı duygulandım" yanlış. İkinci yargı "ondan" ya da "onunla" ister.

Onarmak için ikinci yüklemin istediği hâl ekini taşıyan bir zamir ya da sözcük eklersin: "Bu köyü çok seviyor ve oraya her yaz gidiyor."

Yüklem eksikliği

Ortak kullanılan öge yüklemin kendisi de olabilir. İki yargı tek bir yüklemi paylaşıyorsa, bu yüklem iki yargıya da kişi, olumluluk ve anlam bakımından uymalıdır.

• Kişi uyuşmazlığı: "Ben denize, kardeşlerim havuza girdiler." "Girdiler" kardeşlere uyar, ama "ben"e uymaz. Onarılmış biçim: "Ben denize girdim, kardeşlerim havuza girdi."
• Olumluluk uyuşmazlığı: "Sınava Ayşe girmedi, Mehmet ise." Birinci yargı olumsuzdur; ikinci yargıya düşen yüklem olumlu olmalıdır, ama cümle olumsuz yüklemi ortak kullanmıştır. Onarılmış biçim: "Sınava Ayşe girmedi, Mehmet ise girdi."

Yüklem eksikliğini sınamak için ortak yüklemi ikinci yargının sonuna ekle ve cümleyi yüksek sesle oku: "Ben denize girdiler" duyulduğu anda yanlışlığını ele verir.

Hangi zamiri eklemeli?

Eksik ögeyi tamamlarken çoğu zaman bir zamir eklersin, ama hangi zamiri ekleyeceğini ikinci yüklem belirler. Yükleme kendi sorusunu sor ve cevabı taşıyacak eki seç. "Aramak" neyi? diye sorar; "onu" eklenir. "Uğramak" nereye? diye sorar; "oraya" eklenir. "Etkilenmek" neyden? diye sorar; "ondan" eklenir. "İlgilenmek" kiminle? diye sorar; "onunla" eklenir. Sorularda seçenekler çoğu kez aynı zamirin farklı hâllerini yan yana dizer: onu, ona, ondan, onunla, onda. Doğru olanı bulmak için her birini ikinci yargıya yerleştir ve yalnızca birinin kulağa değil, kurala da uyduğunu gör.

Ortak kullanım ne zaman doğrudur?

Her ortak kullanım bozukluk değildir. İki yüklem aynı ögeyi aynı ekle istiyorsa ortak kullanım doğrudur ve cümleyi sıkı, akıcı kılar: "Paketi açtı, inceledi, rafa kaldırdı." Burada "paketi" üç yüklem için de nesnedir. "Parka gittik ve orada oynadık" cümlesinde ise "parka" ile "orada" iki ayrı ögedir; ikinci yargı kendi tümlecini almıştır. Cümlede her yargının ihtiyaç duyduğu öge ya ortak olarak ya da ayrıca yazılmış biçimde bulunuyorsa bozukluk yoktur.

Özne eksikliğiyle farkı

Bir önceki derste, edilgen ve etken yüklemin aynı özneye bağlandığı cümleleri özne-yüklem uyumsuzluğu olarak inceledik. Bu dersteki eksiklik ise öteki ögelerde ortaya çıkar. İkisini karıştırmamak için yargılara ayırdıktan sonra hangi sorunun cevapsız kaldığına bak: "kim?" cevapsızsa özne, "neyi?" cevapsızsa nesne, "nereye, kime?" cevapsızsa dolaylı tümleç, yargının kendisi eksik ya da uyumsuzsa yüklem sorunu vardır.

Soru kökleri

Sorular bu bozukluğu şu biçimlerde sorar: eksik ögenin türünü sormak (nesne mi, dolaylı tümleç mi, yüklem mi?), bozukluğu gidermek için eklenmesi gereken sözcüğü seçtirmek, cümlenin düzeltilmiş biçimini buldurmak ya da seçenekler arasında ortak kullanımın doğru olduğu cümleyi ayırtmak. Her seçenekte yargıları ayır, ortak ögeyi her birine tek tek yerleştir ve ekin uyup uymadığına bak.

Örnek 1 — Hangi öge eksik?

Soru: "Bu çiçeklere özenle bakar ve her sabah sular." cümlesinde hangi öge eksiktir?

• A) Özne
• B) Yüklem
• C) Nesne
• D) Zarf tümleci
• E) Cümlede eksik öge yoktur.

Çözüm: "Çiçeklere bakar" doğrudur; "çiçeklere sular" yanlıştır. "Sulamak" bir nesne ister: "onları sular." Cevap: C.

Örnek 2 — Dolaylı tümleç

Soru: "Eski evimizi çok özledim ve yıllardır uğramadım." cümlesindeki bozukluk hangi sözcük eklenerek giderilir?

• A) onu
• B) oraya
• C) onun
• D) orayı
• E) orada

Çözüm: "Uğramak" "-a" ekli bir tümleç ister: "oraya uğramadım." "Evimizi" nesnesi bu yükleme uymaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Yüklem eksikliği

Soru: "Ben kahve, arkadaşlarım çay içtiler." cümlesi nasıl düzeltilir?

• A) Ben ve arkadaşlarım çay içtiler.
• B) Ben kahve içtim, arkadaşlarım çay içti.
• C) Ben kahve, arkadaşlarım çay içtik.
• D) Kahveyi ben, çayı arkadaşlarım içtiler.
• E) Ben kahve içtiler, arkadaşlarım çay.

Çözüm: Ortak yüklem "içtiler" birinci kişiye uymaz; her yargıya kendi yüklemi verilmelidir. A anlamı değiştirir, C ve D yine kişi uyumunu bozar. Cevap: B.

Örnek 4 — Doğru ortak kullanım

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortak kullanılan öge her iki yükleme de uyar?

• A) Komşuya selam verdi ve çok sever.
• B) Kitabı aldı ve hemen okudu.
• C) Bu işe inanıyor ve destekliyor.
• D) Dedesini özlüyor ve sık sık telefon ediyor.
• E) Denizi seviyor ve her gün giriyor.

Çözüm: B'de "kitabı" iki yüklem için de nesnedir: aldı, okudu. Ötekilerde ortak öge ikinci yükleme uymaz. Cevap: B.

• Kulağa doğal geldi diye cümleyi doğru saymak. Yargıları ayırıp tek tek dene.
• "-a" ekli tümleci nesne yerine kullanmak. "Ona güvenir ve onu sever."
• "-ı" ekli nesneyi tümleç yerine kullanmak. "Bu köyü sever ve oraya gider."
• Ortak yüklemi farklı kişilere vermek. Her kişi kendi yüklemini ister.
• Olumlu ve olumsuz yargıya aynı yüklemi vermek. "Ayşe girmedi, Mehmet girdi."
• Her ortak kullanımı bozuk saymak. Aynı eki isteyen yüklemler ögeyi paylaşabilir.