Özne-yüklem uyumsuzluğu

"Sen ve ben bu yaz yüzmeyi öğrenecekler." Cümleyi okuyan herkes kimden söz edildiğini anlar, ama yüklem başkalarını gösterir: "öğrenecekler" üçüncü kişidir, oysa özne "sen ve ben"dir, yani "biz". Bir başka cümle: "Kurabiyeler pişirildi ve misafirlere ikram etti." İlk yargıda kurabiyeler pişirilmiş, ama ikinci yargıda ikram eden kim? Kurabiyeler ikram edemez. İki cümlede de özne ile yüklem birbirini tutmuyor. Özne dersinde özne ile yüklemin kişi yönünden örtüştüğünü, sayı bakımındansa bir esneklik bulunduğunu not etmiş ve bu uyumun bozulduğu cümlelere bu ünitede döneceğimizi söylemiştik. Anlatım bozukluklarının yapıya dayalı grubuna bu dersle giriyoruz. Burada artık sözcüklerin anlamı değil, ögelerin birbirine bağlanma biçimi sınanıyor.

• Birden çok kişiden oluşan öznelerde yüklemin hangi kişi ekini alacağını belirlersin.
• İnsan dışı çoğul öznelerde ve topluluk adlarında sayı uyumunu denetlersin.
• Belgisiz zamirlerin ve "hepimiz, hepiniz" gibi sözlerin yüklemle uyumunu kurarsın.
• Ortak özneli cümlelerde bir yükleme uymayan özneyi fark edersin.

Kişi uyumu

Yüklemin kişi eki, öznenin gösterdiği kişiyi karşılamak zorundadır. Tek kişilik öznede bu kolaydır: "Ben geldim", "Siz geldiniz." Güçlük, özne birden çok kişiden oluştuğunda başlar. Bu durumda yüklem, öznenin içindeki kişilerden en öndeki kişiye göre çekimlenir.

• Birinci kişi varsa yüklem birinci çoğul kişi olur. "Ben ve ablam bu yaz yüzmeyi öğrendik." Özne "ben ve ablam"dır; bu da "biz" demektir.
• Birinci kişi yoksa, ikinci kişi varsa yüklem ikinci çoğul kişi olur. "Siz ve komşularınız toplantıya katılacaksınız." Özne "siz ve komşularınız"dır; bu da "siz" demektir.
• Yalnızca üçüncü kişiler varsa yüklem üçüncü kişi olur. "Deniz ve Ali bahçeyi suladı" ya da "suladılar."

Sınamanın yolu şudur: özneyi tek bir kişi zamiriyle değiştir. "Ben ve ablam" yerine "biz" diyebiliyorsan yüklem "-k" almalıdır. "Siz ve komşularınız" yerine "siz" diyebiliyorsan yüklem "-nız" almalıdır.

Sayı uyumu

Türkçede sayı uyumu kişi uyumu kadar katı değildir; bu yüzden sınavda kurallarıyla birlikte öğrenilmesi gerekir.

İnsan dışı çoğul özneler. Özne cansız varlıkları, bitkileri ya da hayvanları gösteren çoğul bir isimse yüklem tekil kullanılır: "Kuru yapraklar sokağa savruldu", "Göldeki ördekler kıyıya yüzdü." Bu öznelerle yüklemi çoğul yapmak ("savruldular") bir anlatım bozukluğu sayılır.

İnsan bildiren çoğul özneler. Özne insan bildiren çoğul bir isimse yüklem tekil de çoğul da olabilir: "Öğrenciler sınıfa girdi" de "Öğrenciler sınıfa girdiler" de doğrudur. Çoğul yüklem çoğu kez kişileri tek tek düşündürür, tekil yüklem ise onları bir bütün gibi gösterir.

Topluluk adları. "Ordu, koro, sınıf, halk, kurul, meclis" gibi sözcükler anlamca birden çok kişiyi gösterse de biçimce tekildir ve yüklem tekil kullanılır: "Koro son şarkıyı ayakta söyledi." "Koro son şarkıyı söylediler" demek bozukluktur.

"İle" bağlacıyla kurulan özneler. "İle" bağlacı iki kişiyi tek bir özne altında toplar ve kişi uyumu yine en öndeki kişiye göre kurulur. "Kardeşimle ben bu sabah erken kalktık" cümlesinde özne "kardeşimle ben"dir, yani "biz"; yüklem "-k" alır. "Annemle babam" gibi yalnızca üçüncü kişilerden oluşan öznelerde ise yüklem tekil de çoğul da olabilir. Bağlacın "ile" olması kuralı değiştirmez; önemli olan, öznenin içinde hangi kişilerin bulunduğudur.

Saygı için çoğul. Bir kişiye saygı göstermek için yüklem çoğul yapılabilir: "Dedem birazdan gelecekler." Bu kullanım bir bozukluk değil, bir üslup tercihidir. Sınav soruları bu kullanımı bazen bir anlam sorusu olarak sorar.

Belgisiz zamirler ve kapsam sözleri

Özne bir belgisiz zamirse yüklem, zamirin biçimine uyar.

• "Herkes, kimse, biri, hiç kimse" tekil zamirlerdir ve yüklem tekil olur: "Herkes sırasını bekledi." "Kimse sesini çıkarmadı." "Kimse sesini çıkarmadılar" demek bozukluktur.
• "Hepimiz, hepiniz, birkaçımız, bazılarımız" gibi iyelik eki almış zamirlerde yüklem, iyelik ekinin gösterdiği kişiye uyar: "Hepimiz yorulduk" (biz), "Hepiniz yoruldunuz" (siz). "Hepimiz yoruldular" demek kişi uyumunu bozar.

Bu zamirlerde sınama yine aynıdır: iyelik ekini oku ve yüklemi o kişiye göre çek. "-miz" birinci çoğul, "-niz" ikinci çoğul kişidir.

Ortak özne ve iki yüklem

Sıralı ve bağlı cümlelerde tek bir özne birkaç yüklemi taşıyabilir. Bu durumda ortak öznenin her yükleme uyması gerekir. Uymadığında iki tür bozukluk doğar.

Edilgen ile etken yüklemin bir arada kullanılması. "Kurabiyeler pişirildi ve misafirlere ikram etti." İlk yüklem edilgendir; sözde öznesi "kurabiyeler"dir. İkinci yüklem etkendir ve bir kişi ister, ama cümlede o kişi yoktur; okur ister istemez ortak özneyi, yani kurabiyeleri, ikram eden sanır. Onarmak için ya iki yüklemi de edilgen yaparsın ("pişirildi ve ikram edildi"), ya da ikinci yargıya bir özne eklersin ("Kurabiyeler pişirildi, annem de misafirlere ikram etti").

Kişinin sessizce değişmesi. "Bu romanı çok beğendim ve herkese önerdi." İlk yüklemin öznesi "ben", ikincisinin öznesi belirsiz bir "o"dur. Ortak özne varmış gibi kurulan cümlede kişi yolda değişmiştir. Onarmak için yüklemleri aynı kişiye bağlarsın: "beğendim ve herkese önerdim."

Bu tür cümleleri yakalamak için yüklemleri tek tek ele al ve her birine "kim?" diye sor. İki soruya iki farklı cevap geliyor, ama cümlede yalnızca bir özne söylenmişse bir uyumsuzluk vardır.

Neden bu kadar önemli?

Özne-yüklem uyumu, okura cümlede kimin ne yaptığını gösteren işarettir. Kişi eki yanlış olduğunda okur ya yanlış kişiyi eylemin sahibi sanır ya da cümlede eksik bir kişi arar. Uzun cümlelerde, özellikle özne ile yüklem arasına birçok öge girdiğinde bu işaret daha da önem kazanır; çünkü okur özneyi hatırlamak için yükleme bakar. Yazarken yüklemi yazdıktan sonra geri dönüp özneyle eşleştirmek, bu bozukluğun büyük bölümünü önler.

Soru kökleri

Sorular bu bozukluğu dört biçimde sorar: kişi ya da sayı bakımından uyumsuz cümleyi bulmak, bir sözcüğün değiştirilmesiyle bozukluğu gidermek, uyumu doğru kurulmuş cümleyi seçmek ya da ortak öznenin bir yükleme uymadığı cümleyi ayırmak. Her seçenekte özneyi bul, tek bir zamire çevir, sonra yüklemin kişi ve sayı ekini bu zamirle karşılaştır.

Örnek 1 — Kişi uyumu

Soru: Hangi cümlede yüklemin kişi eki özneyi karşılamaz?

• A) Ben ve kardeşim bahçeyi temizledik.
• B) Sen ve Selin bu akşam bize geleceksiniz.
• C) Ali ve Veli maçı izledi.
• D) Biz ve komşularımız pikniğe gittiler.
• E) Siz ve Mert erken kalktınız.

Çözüm: D'de özne "biz ve komşularımız"dır; bu "biz" demektir ve yüklem "gittik" olmalıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Topluluk adı

Soru: "Sınıf, müdürün konuşmasını sessizce dinlediler." cümlesindeki bozukluk nasıl giderilir?

• A) "Sınıf" yerine "sınıflar" yazılarak
• B) "Dinlediler" yerine "dinledi" yazılarak
• C) "Sessizce" atılarak
• D) "Müdürün" yerine "müdür" yazılarak
• E) "Konuşmasını" yerine "konuşmayı" yazılarak

Çözüm: "Sınıf" bir topluluk adıdır ve biçimce tekildir; yüklem de tekil olmalıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Belgisiz zamir

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumu doğru kurulmuştur?

• A) Herkes kendi masasına oturdular.
• B) Kimse bu kararı onaylamadılar.
• C) Hepimiz aynı otobüse bindiler.
• D) Hepiniz bu sınavı geçtiniz.
• E) Hiç kimse itiraz etmediler.

Çözüm: "Hepiniz" ikinci çoğul kişidir ve yüklem "-niz" almıştır. Öteki seçeneklerde tekil zamirle çoğul yüklem ya da birinci kişiyle üçüncü kişi yüklem kullanılmıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Ortak özne

Soru: "Paket kargoya verildi ve ertesi gün teslim aldı." cümlesindeki bozukluğun nedeni hangisidir?

• A) Aynı anlamın iki kez verilmesi
• B) Olayların sırasının ters kurulması
• C) İki yüklemin öznesinin farklı olması; ikinci yüklemin öznesinin belirtilmemesi
• D) Bir sıfatın yanlış isme bağlanması
• E) Bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılması

Çözüm: "Verildi" edilgendir, sözde öznesi pakettir. "Teslim aldı" etkendir ve bir kişi ister; bu kişi cümlede yoktur. Cevap: C.

• Birden çok kişili özneyi üçüncü kişi saymak. "Ben ve ablam" biz, "siz ve komşularınız" sizdir.
• İnsan dışı çoğul özneye çoğul yüklem vermek. "Yapraklar savruldu", "savruldular" değil.
• Topluluk adını çoğul saymak. "Takım, koro, sınıf" tekil yüklem ister.
• "Herkes, kimse" ile çoğul yüklem kullanmak. Bu zamirler tekildir.
• "Hepimiz" ile üçüncü kişi yüklem kullanmak. İyelik ekinin kişisine uy.
• Edilgen ile etken yüklemi ortak özneye bağlamak. Her yükleme ayrı "kim?" sor.