Mantık ve sıralama hataları

"Yağmur bütün gece yağdığı için sabah yollar kupkuruydu." Bu cümlenin her sözcüğü yerinde, dil bilgisi kusursuz; ama okuyan herkes duraklar. Yağmur yollar kurumuş olsun diye yağmaz. Sebep ile sonuç arasına kurulan köprü çökmüştür. Bir başka cümle: "Değil roman, bir öykü bile okumadı." Bu doğru bir cümledir. Ama sözcükleri yer değiştirirsen, "Değil öykü, bir roman bile okumadı", cümle saçmalaşır; çünkü küçük olanı yapmayanın büyük olanı hiç yapmadığını söylemek gerekir. Önceki iki derste sorunlar tek tek sözcüklerdeydi. Bu derste sorun sözcüklerin kurduğu ilişkide: sebep ile sonuç, önce ile sonra, küçük ile büyük arasındaki mantıkta ve sözcüklerin birbirine göre durduğu yerde.

• Sebep-sonuç ilişkisinin mantığa aykırı ya da ters kurulduğu cümleleri bulursun.
• "Değil … bile", "… şöyle dursun", "hatta" gibi aşamalı yapılarda sıralama hatasını düzeltirsin.
• Olayların zaman sırasının bozulduğu cümleleri fark edersin.
• Niteleyicinin yanlış yere konmasıyla bulanan anlamı, sözcükleri yeniden dizerek onarırsın.

Sebep ile sonucun mantığı

Bir cümle "-dığı için, -dığından, çünkü, bu yüzden" gibi araçlarla bir sebep-sonuç ilişkisi kurduğunda, okur bu ilişkinin gerçek dünyada karşılığı olmasını bekler. İlişki iki biçimde bozulur.

Mantığa aykırı ilişki. Sebep, söylenen sonucu doğuramaz ya da tam tersini doğurur. "Yağmur bütün gece yağdığı için sabah yollar kupkuruydu" cümlesinde yağmur ıslaklık doğurur, kuruluk değil. Onarmak için ya sebep ya sonuç değiştirilir, ya da bağlantı bir karşıtlık bağlacına çevrilir: "Yağmur bütün gece yağmasına rağmen sabah yollar kurumuştu."

Ters kurulmuş ilişki. Sebep ile sonuç yer değiştirir. Emek başarıyı doğurur; başarı emeği doğurmaz. "Ödül aldığı için resmini özenle çizdi" dendiğinde sebep ile sonuç ters çevrilmiştir; özen ödülü getirir, ödül özeni değil. Bu tür cümlelerde "hangisi hangisini doğurur?" diye sorarsın.

Bu bozukluk dil bilgisi kuralıyla değil, dünya bilgisiyle yakalanır. Cümleyi okurken olayı zihninde canlandır: söylenen sonuç, söylenen sebepten gerçekten doğuyor mu?

Aşamalı yapılar

Türkçede bazı kalıplar iki durumu bir aşama sırasına göre dizer. Bu kalıpların mantığı sabittir ve sıra bozulunca cümle çelişkiye düşer.

"Değil … , … bile" ve "… şöyle dursun, … bile". Bu yapılar, küçük ya da kolay olanın bile yapılmadığını söyleyerek büyük ya da zor olanın hiç yapılmadığını vurgular. Kalıp olumsuz bir yargıda şöyle işler: önce büyük ya da zor olan anılır, "bile" sözcüğü ise küçük ya da kolay olana eklenir. "Değil roman, bir öykü bile okumadı" doğrudur: öykü romandan kısadır; kısa olanı okumayan, uzun olanı hiç okumamıştır. Sıra ters çevrilirse, "Değil öykü, bir roman bile okumadı", küçük olanı okumamak büyük olanı okumamayı gerektirmediği için cümlenin mantığı çöker.

"Hatta". Bu bağlaç bir durumu, ondan daha güçlü ya da daha ileri bir durumla tamamlar. "Tarifi okudu, hatta yemeği pişirdi" doğrudur: pişirmek okumaktan ileri bir adımdır. "Yemeği pişirdi, hatta tarifi okudu" cümlesinde ise "hatta"dan sonra daha zayıf bir durum gelmiştir ve cümle anlamını yitirir.

Bu kalıpların hepsinde aynı soruyu sor: iki durumdan hangisi daha büyük, daha zor ya da daha ileri? Sonra kalıbın o durumu doğru yere koyup koymadığına bak.

Zaman sırası

Bir cümle birden çok olayı art arda sıralıyorsa, olayların gerçekleşme sırasına uyması gerekir. "Önce, sonra, ardından, -dıktan sonra, -madan önce" gibi sözler bu sırayı işaretler. "Kapıyı açtıktan sonra anahtarı cebinden çıkardı" cümlesinde anahtar kapıyı açmadan önce çıkarılmış olmalıdır; sıra ters kurulmuştur. Bu bozukluk da dünya bilgisiyle yakalanır: bir işin öteki işin ön koşulu olup olmadığını düşün.

Sözcüklerin yeri ve anlam karışıklığı

Türkçede niteleyici, nitelediği sözcüğün hemen önünde durur. Bir sıfat ya da sıfat-fiil yanlış yere konduğunda başka bir sözcüğü niteler ve anlam kayar ya da belirsizleşir.

Sıfatın yeri. "Bir tabak sıcak çorba" söz öbeğinde sıcak olan çorbadır. "Sıcak bir tabak çorba" dendiğinde ise sıcaklık tabağa geçer. Miktar bildiren "bir tabak, üç kavanoz, bir kilo" gibi sözlerden sonra niteleyici, nitelediği asıl isme bitişik durmalıdır.

Sıfat-fiilin yeri. "Ağlayan çocuğun annesi" söz öbeğinde ağlayan çocuktur; "çocuğun ağlayan annesi" söz öbeğinde ise ağlayan annedir. İki öbek aynı sözcüklerden oluşur, ama farklı bir sahne anlatır. Yanlış yere konan sıfat-fiil, okura başka bir kişiyi gösterir.

Belirsiz nitelik. Bazen niteleyici iki ayrı sözcüğü niteleyebilecek bir yerde durur: "Eski komşumun bahçesi" öbeğinde eski olan komşu mudur, bahçe midir? Cümlenin geri kalanı bunu çözmüyorsa bir anlam belirsizliği vardır. Belirsizliği gidermek için niteleyiciyi asıl nitelediği sözcüğün yanına taşırsın: "komşumun eski bahçesi" ya da bağlamı açarsın.

Dizilişe göre cümleler dersinde uzun ve devrik cümlelerin bu tür karışıklığa açık olduğunu not etmiştik. Sözcüklerin yeri, cümlenin söylediği şeyi doğrudan belirler.

Bu hataları öteki bozukluklardan ayırmak

Mantık ve sıralama hataları, önceki iki derste gördüğün bozukluklardan bir noktada ayrılır: bu cümlelerde hiçbir sözcük tek başına yanlış değildir. Gereksiz sözcük sorusunda bir sözcüğü çıkarırsın; yanlış anlam sorusunda bir sözcüğü değiştirirsin. Burada ise çoğu kez sözcüklerin yerini değiştirir ya da iki yargı arasındaki bağı yeniden kurarsın. Bu yüzden seçenekleri tararken tek tek sözcüklere değil, cümlenin anlattığı olaya bak.

Bu ayrım, farklı olanı bulmanı isteyen sorularda işe yarar. Dört seçenekte aşama sırası bozulmuş, birinde sebep-sonuç mantığı çökmüşse ya da dördünde sıfat yanlış yerdeyken biri gereksiz bir sözcük taşıyorsa, farklı olanı bu ayrımla hızla bulursun. Her seçenek için kendine şu soruyu sor: bu cümleyi onarmak için bir sözcüğü mü atarım, bir sözcüğü mü değiştiririm, yoksa sözcüklerin sırasını mı düzeltirim?

Soru kökleri

Bu bozukluklar sorularda "hangisinde sebep-sonuç ilişkisi mantığa aykırıdır?", "hangisinde aşamalı bir sıralama hatası yapılmıştır?", "hangisinde bir sözcüğün yeri değiştirilirse bozukluk giderilir?", "bu cümledeki belirsizliğin nedeni nedir?" gibi köklerle karşına çıkar. Önce cümlenin anlattığı olayı canlandır, sonra ilişkiyi sına: sebep sonucu doğuruyor mu, sıra doğru mu, niteleyici doğru sözcüğün yanında mı?

Örnek 1 — Ters sebep-sonuç

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sebep ile sonuç yer değiştirmiştir?

• A) Çok yorulduğu için erken yattı.
• B) Soğuk su içtiği için boğazı ağrıdı.
• C) Kaza yaptığı için hızlı gitti.
• D) Geç kaldığı için özür diledi.
• E) Hastalandığı için okula gitmedi.

Çözüm: Hızlı gitmek kazaya yol açar; kaza hızlı gitmeye yol açmaz. C'de sebep ile sonuç ters kurulmuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — "Değil … bile"

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde aşamalı sıralama doğru kurulmuştur?

• A) Değil bir şarkı, bir albüm bile dinlemedi.
• B) Değil bir ay, bir hafta bile dayanamadı.
• C) Değil bir sayfa, bir kitap bile yazmadı.
• D) Değil bir adım, bir kilometre bile yürümedi.
• E) Değil bir yudum, bir sürahi bile içmedi.

Çözüm: "Bile" küçük olana eklenmelidir. B'de bir hafta bir aydan kısadır; kısa süreye dayanamayan uzun süreye hiç dayanamaz. Ötekilerde küçük olan "değil"in yanına, büyük olan "bile"nin yanına konmuştur. Cevap: B.

Örnek 3 — Sıfatın yeri

Soru: "Taze bir demet maydanoz aldım." cümlesindeki bozukluk nasıl giderilir?

• A) "Taze" sözcüğü atılarak
• B) "Bir demet taze maydanoz aldım." biçiminde yazılarak
• C) "Aldım" yerine "alırım" yazılarak
• D) "Maydanoz" yerine "maydanozu" yazılarak
• E) Cümle devrik yapılarak

Çözüm: Taze olan maydanozdur, demet değildir. Niteleyici nitelediği isme bitişik durmalıdır. Cevap: B.

Örnek 4 — Zaman sırası

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olayların sırası mantığa aykırıdır?

• A) Kahvaltı ettikten sonra dişlerini fırçaladı.
• B) Ayakkabılarını giydikten sonra dışarı çıktı.
• C) Mektubu zarfa koyduktan sonra yazdı.
• D) Kitabı okuduktan sonra kütüphaneye iade etti.
• E) Yemeği pişirdikten sonra sofraya koydu.

Çözüm: Bir mektup zarfa konmadan önce yazılır. C'de sıra ters çevrilmiştir. Cevap: C.

• Dil bilgisi doğru diye cümleyi kusursuz saymak. Mantık hatası kuralla değil dünya bilgisiyle bulunur.
• Sebep ile sonucun yer değiştirmesini kaçırmak. "Hangisi hangisini doğurur?" diye sor.
• "Değil … bile" yapısında küçüğü ve büyüğü karıştırmak. "Bile" küçük olana eklenir.
• "Hatta"dan sonra daha zayıf bir durum getirmek. "Hatta" ileriye doğru gider.
• Sıfatı miktar sözünün önüne koymak. "Bir tabak sıcak çorba", "sıcak bir tabak çorba" değil.
• Sıfat-fiilin hangi ismi nitelediğine bakmamak. Yer değişince kişi değişir.