Yanlış anlamda sözcük ve deyim kullanımı

"Toplantının nedeni, yeni dönemin planını birlikte hazırlamaktı." Cümle akıcı görünür, ama bir sözcük yerinde değildir. Plan hazırlamak toplantının sebebi değil, hedefidir; doğru sözcük "amacı" olmalıdır. Bir başka cümle: "Sonuçları görünce hepimizin gözü kulaklarına kadar açıldı." Bu kez sorun bir deyimde: deyimler kalıplaşmış sözlerdir ve sözcükleri değiştirildiğinde ya da yanlış bir durumda kullanıldığında anlamlarını yitirir. Önceki derste gereksiz ve çelişen sözcükleri gördük; orada sorun bir sözcüğün fazlalığıydı. Bu derste sorun sözcüğün yerinde olmamasıdır: anlamı yakın ama farklı bir sözcüğün ya da yanlış duyguya bağlanmış bir deyimin seçilmesi. Anlam bilgisi ünitesinde öğrendiğin sözcük ve deyim bilgisi burada bir araca dönüşüyor.

• Anlamca yakın, ama farklı sözcüklerin birbirinin yerine kullanıldığı cümleleri bulursun.
• Deyimlerin yanlış anlamda ya da yanlış duygu bağlamında kullanıldığı cümleleri fark edersin.
• Olumlu ve olumsuz çağrışımlı sözcüklerin bağlama uymadığı durumları düzeltirsin.
• Hatalı sözcüğün yerine doğru sözcüğü seçersin.

Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması

Bir sözcük, yakın anlamlı başka bir sözcüğün yerine kullanıldığında cümle anlaşılır kalabilir, ama anlam kayar. Bu bozukluk, sözcüklerin anlam sınırlarını tam bilmemekten doğar. Sınavda en sık karşılaşılan eşleri tanımak, soruyu hızla çözmeni sağlar. Aşağıdaki eşleri kendi örnekleriyle birlikte öğren.

Neden ile amaç. Neden bir olayı başlatan, olaydan önce gelen etkendir; amaç ise ulaşılmak istenen, olaydan sonra gelen hedeftir. "Toplantının nedeni, bütçenin açık vermesiydi" doğrudur; bütçe açığı toplantıdan önce vardı. "Toplantının amacı, yeni planı hazırlamaktı" da doğrudur; plan toplantıdan sonra hazırlanacaktı. Bir amacı "neden" sözcüğüyle anlatmak bozukluktur. Sınama şudur: sözün gösterdiği şey olaydan önce mi, sonra mı gelir?

Fazla ile çok. "Çok" bir miktarın büyüklüğünü bildirir; "fazla" ise gerekenden artık olanı, taşanı bildirir. "Bu çorbaya fazla tuz koymuşsun" doğrudur; tuz gerekenden çoktur. "Bu yemeği fazla beğendim" gibi bir cümlede ise bir artıklık değil, bir yoğunluk anlatılmak istenir; doğru sözcük "çok"tur.

Son ile sonuç. "Son" bir şeyin bittiği yeri, "sonuç" ise bir sürecin doğurduğu durumu bildirir. Bir hikâyenin son sayfası "son"dur; bir deneyin ortaya çıkardığı bilgi "sonuç"tur. "Masalın sonucunu çocuklar çok sevdi" gibi bir cümlede kastedilen hikâyenin nasıl bittiğidir; doğru sözcük "sonu"dur.

Olanak ile olasılık. "Olanak" bir şeyin yapılabilmesini sağlayan imkân, "olasılık" ise bir şeyin gerçekleşme ihtimalidir. "Bu kütüphane öğrencilere geniş olanaklar sunuyor" doğrudur. Hava durumu gibi kendiliğinden gerçekleşen olaylardan söz ederken "olasılık" kullanılır.

Etken ile etkin. "Etken" bir sonucu doğuran unsurdur; "etkin" ise işleyen, faal olan demektir. "Başarının en önemli etkeni düzenli çalışmaktır" doğrudur. "Derslere etkin biçimde katıldı" da doğrudur. İki sözcük birbirinin yerine kullanılamaz.

Değinmek ile değmek. "Değinmek" bir konuya kısaca söz arasında dokunmak, "değmek" ise bir şeye temas etmek ya da bir şeye layık olmaktır. Bir konuşmada bir sorundan söz edildiğinde "değindi" denir.

Olumlu ve olumsuz çağrışım

Bazı sözcükler yalnızca bir anlam taşımaz, bir duygu da taşır. "Yakalamak" başarı için de kullanılır, ama "mahcup etmek", "fırsatçılık", "kurnazlık" gibi sözler olumsuz bir değer yükler. Olumlu bir durumu anlatırken olumsuz çağrışımlı bir sözcük seçmek ya da tersini yapmak bir anlam bozukluğudur. Bir cümlede karşıt anlamlı bir sözcüğün seçilmesi de bu türdendir: "Tarihî yapıları korumak için herkes duyarlı olmalıdır" cümlesinde "duyarlı" yerine "duyarsız" yazılırsa cümle kendi amacını çürütür.

Deyimin yanlış kullanılması

Deyimler dersinde gördüğün gibi deyimler kalıplaşmış, genellikle mecaz anlamlı sözlerdir. Deyim iki biçimde yanlış kullanılır.

Deyimin yanlış anlamda kullanılması. Deyimin anlamı cümlenin anlatmak istediğiyle uyuşmaz. "Göz atmak" bir şeye kısaca bakmak, "göz yummak" ise bir hatayı görmezden gelmektir. Bir belgeyi kısaca gözden geçirmeyi "göz yummak" ile anlatmak bozukluktur. "Kulak vermek" dikkatle dinlemek, "kulak asmamak" ise önemsememektir; ikisinin yeri karıştırılamaz.

Deyimin yanlış duygu bağlamında kullanılması. Birçok deyim belirli bir duyguya bağlıdır. "Etekleri zil çalmak" ve "ağzı kulaklarına varmak" sevinci, "yüreği ağzına gelmek" korkuyu, "dili tutulmak" şaşkınlık ya da korkuyu, "burnu havada olmak" kibri anlatır. Bir sevinç anında korku deyimi, bir övgüde kibir deyimi kullanmak cümleyi bozar.

Deyimin sözcüklerini değiştirmek de bir bozukluktur. Deyim kalıplaşmıştır: "gözü kulaklarına kadar açıldı" diye bir deyim yoktur; kanca cümlesindeki anlam için "gözleri fal taşı gibi açıldı" denir.

Doğru sözcüğü seçmek

Sınavda bu bozukluk çoğunlukla iki soru türüyle gelir: "hangisinde bir sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır?" ve "altı çizili sözcüğün yerine hangisi getirilirse bozukluk giderilir?" İkinci türde seçenekleri tek tek cümleye yerleştir ve anlamı en doğru taşıyanı seç. Yakın anlamlı sözcüklerin farkı çoğu kez küçük bir ayrıntıdadır: zaman sırası (neden/amaç), miktarın sınırı (çok/fazla), bitiş ile sonuç ayrımı (son/sonuç). O ayrıntıyı adlandırdığında doğru sözcük kendiliğinden çıkar.

Yakın anlamlı sözcükler neden karışır?

Bu bozukluğun kökü, günlük konuşmanın gevşekliğidir. Konuşurken "fazla" ile "çok"u, "neden" ile "amaç"ı birbirinin yerine kullandığımızda dinleyen bizi yine anlar; bağlam boşluğu doldurur. Yazılı dilde ise okur yalnızca sözcüklere dayanır ve sözcük anlamı kaydırdığında cümle ya belirsizleşir ya da istemediğimiz bir şeyi söyler. "Bu çorbaya fazla tuz koymuşsun" bir eleştiridir; "bu çorbaya çok tuz koymuşsun" ise yalnızca bir saptama olabilir. İki sözcüğün farkı küçük görünür, ama cümlenin tonunu değiştirir.

Bu yüzden yakın anlamlı iki sözcük arasında seçim yaparken kendine bir soru sor: bu iki sözcüğü birbirinden ayıran tek şey nedir? Neden ile amaçta bu şey zamandır; çok ile fazlada bir sınırın aşılmasıdır; son ile sonuçta bitişin mi yoksa bir sürecin ürününün mü anlatıldığıdır. Farkı tek sözcükle adlandırabildiğinde, hangi sözcüğün cümleye uyduğunu görmek kolaylaşır.

Soru kökleri

Sorular üç biçimde gelir: yanlış anlamda kullanılan sözcüğü ya da deyimi bulmak, bozukluğu gidermek için yerine getirilecek sözcüğü seçmek, ya da seçenekler arasında kusursuz cümleyi ayırmak. Her seçenekte cümlenin anlatmak istediğini kendi sözlerinle söyle, sonra sözcüğün ya da deyimin bu anlamı taşıyıp taşımadığına bak.

Örnek 1 — Neden mi, amaç mı?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır?

• A) Gecikmenin nedeni yoğun kardı.
• B) Bu gezinin nedeni, öğrencilerin müzeleri tanımasını sağlamaktı.
• C) Kazanın nedeni hâlâ araştırılıyor.
• D) Geç kalmasının nedenini açıkladı.
• E) Yangının nedeni bir kıvılcımdı.

Çözüm: B'de anlatılan, geziden sonra ulaşılmak istenen bir hedeftir; doğru sözcük "amacı"dır. Ötekilerde neden olaydan önce gelir. Cevap: B.

Örnek 2 — Deyim ve duygu

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim yanlış bir duygu bağlamında kullanılmıştır?

• A) Piyango haberini alınca etekleri zil çaldı.
• B) Karanlıkta bir ses duyunca yüreği ağzına geldi.
• C) Beklenmedik soru karşısında dili tutuldu.
• D) Bayram hediyesini görünce yüreği ağzına geldi.
• E) Sonucu öğrenince ağzı kulaklarına vardı.

Çözüm: "Yüreği ağzına gelmek" korkuyu anlatır. D'de bir sevinç anı bu deyimle anlatılmıştır. Cevap: D.

Örnek 3 — Doğru sözcüğü seçmek

Soru: "Bu yıl bahçemizdeki ağaçlar fazla meyve verdi, komşularımıza da dağıttık." cümlesindeki bozukluk hangi sözcük "fazla" yerine getirilirse giderilir?

• A) az
• B) çok
• C) eksik
• D) biraz
• E) yetersiz

Çözüm: Cümle bir artıklığı değil, bolluğu anlatır; "çok" sözcüğü bu anlamı taşır. Komşulara dağıtmak bolluğun sonucudur, bir fazlalığın değil. Cevap: B.

Örnek 4 — Deyimin anlamı

Soru: "Müdür, yeni çalışanın küçük hatalarına bir süre göz attı." cümlesinde bozukluğu gidermek için "göz attı" yerine hangisi getirilmelidir?

• A) göz koydu
• B) göz dikti
• C) göz yumdu
• D) göz kulak oldu
• E) göz gezdirdi

Çözüm: Anlatılmak istenen hataları görmezden gelmektir; bu anlamı "göz yummak" taşır. Cevap: C.

• Neden ile amacı karıştırmak. Olaydan önce geleni neden, sonra geleni amaç say.
• "Fazla"yı "çok" yerine kullanmak. "Fazla" bir artıklık bildirir.
• "Son" ile "sonuç"u karıştırmak. Bitiş yeri ile sürecin doğurduğu durum farklıdır.
• Deyimi yanlış duyguya bağlamak. Korku deyimi sevinçte, kibir deyimi övgüde kullanılmaz.
• Deyimin sözcüklerini değiştirmek. Deyim kalıplaşmıştır.
• Karşıt anlamlı sözcüğü gözden kaçırmak. "Duyarlı" yerine "duyarsız" cümleyi çürütür.