Gereksiz ve çelişen sözcük kullanımı

"Kasabanın başlıca ana sorunu, kışın yolların kapanmasıdır." Bu cümleyi okuyan kişi anlamı kolayca anlar, ama bir şey kulağını tırmalar: "başlıca" ile "ana" aynı şeyi söylüyor. Bir başka cümle: "Hava durumuna göre yarın kesinlikle kar yağabilir." Burada da bir takılma var: "kesinlikle" bir kesinlik bildirirken "-abilir" bir olasılık bildiriyor; cümle hem emin hem emin değil. Bu iki cümle, anlatım bozuklukları ünitesinin ilk konusunun iki yüzünü gösterir: bir şeyi gereğinden fazla söylemek ve birbiriyle çatışan iki şeyi aynı anda söylemek. Cümle bilgisini bitirdik; artık bir cümlenin nasıl kurulduğunu biliyorsun. Bu ünitede cümlenin nerede aksadığını ve nasıl onarılacağını öğreneceğiz. İlk durak, sözcük düzeyindeki bu iki hatadır.

• Anlamı başka bir sözcükte ya da cümlede bulunan gereksiz sözcükleri bulursun.
• Kesinlik ile olasılık, çokluk ile azlık gibi anlamca çelişen sözcükleri fark edersin.
• Sebep ve sonuç bildiren ifadelerin gereksiz yere yinelendiği cümleleri onarırsın.
• Bir anlatım aracı olan tekrarı, bozukluk olan gereksiz kullanımdan ayırırsın.

Anlatım bozukluğu nedir?

Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamca ya da yapıca kusurlu kurulmasıdır. Bozuk bir cümle çoğu zaman yine anlaşılır; sorun, anlaşılır olmasına rağmen dilin kurallarına ya da mantığına aykırı düşmesidir. Sınavda anlatım bozuklukları iki büyük grupta toplanır. Anlama dayalı bozukluklar sözcüklerin seçimi ve birbiriyle ilişkisinden doğar. Yapıya dayalı bozukluklar ise ögelerin, eklerin ve uyumun aksamasından doğar. Bu ders anlama dayalı grubun ilk iki türünü ele alır: gereksiz sözcük ve çelişen sözcük.

Bu soruların hepsinde aynı beceri ölçülür: cümleyi yavaş okuyup her sözcüğün bir iş görüp görmediğini sorgulamak. Hızlı okurken beyin gereksiz sözcüğü atlar, çelişkiyi yumuşatır; yavaş okurken ikisi de göze batar.

Gereksiz sözcük kullanımı

Bir sözcük çıkarıldığında cümlenin anlamında hiçbir eksilme olmuyorsa, o sözcük gereksizdir. Gereksiz sözcük üç biçimde karşına çıkar.

Aynı anlamdaki sözcüklerin yan yana kullanılması. İki sözcük aynı anlamı taşıyorsa biri fazladır. "Kasabanın başlıca ana sorunu" söz öbeğinde "başlıca" ile "ana" aynı anlamdadır. Benzer örnekler: "tekrar yinelemek", "kısaca özetlemek", "hep birlikte toplanmak". Bu örneklerin çoğunda yabancı kökenli bir sözcük ile Türkçe bir sözcük aynı işi görür; "iade" zaten geri vermek demektir, "final" zaten son bölüm demektir. Sözcüğün anlamını bilmek bu bozukluğu görmenin ön koşuludur.

Yaklaşıklık sözlerinin birikmesi. "Yaklaşık, aşağı yukarı, tahminen" sözcükleri bir miktarın kesin olmadığını bildirir. "Kadar, civarında, gibi" sözleri de sayının ardından aynı işi görür. İkisini birlikte kullanmak aynı anlamı iki kez vermektir: "Yaklaşık yarım kilometre civarında yürüdük." Bu cümleden "yaklaşık" ya da "civarında" çıkarıldığında anlam eksilmez.

Anlamı cümlenin başka yerinde verilen sözcük. Bazen gereksiz sözcük yanındaki sözcüğü değil, cümlenin başka bir ögesini tekrar eder: "Ağabeyim konuşmasının bitiminde en sonunda herkese teşekkür etti." "Bitiminde" zaten sonu gösterir; "en sonunda" fazladır.

Sebep ve sonucun iki kez bildirilmesi

Özel bir gereksiz kullanım türü, sebebin iki ayrı araçla bildirilmesidir. "Çünkü" bağlacı bir sebep açar; "-dığı için", "-dığından", "nedeniyle" de bir sebep bildirir. İkisi aynı cümlede birleşince sebep iki kez söylenmiş olur: "Maça gidemedim, çünkü biletim olmadığından." Onarmanın iki yolu vardır: "Maça gidemedim, çünkü biletim yoktu." ya da "Biletim olmadığından maça gidemedim." Aynı durum sonuç sözlerinde de görülür: "Bu nedenle … bu yüzden" gibi iki sonuç işaretinin aynı cümlede buluşması bir bozukluktur.

Tekrar her zaman bozukluk değildir

Bir sözcüğün tekrar edilmesi her zaman gereksiz kullanım sayılmaz. Türkçede ikilemeler ("yavaş yavaş", "ağır ağır") bir anlam katar: süreklilik, pekiştirme ya da tarz. Edebî metinlerde bir sözcüğün bilinçli olarak yinelenmesi de bir vurgu aracıdır: "Bekledim, bekledim, yine bekledim." Bu tekrarlar cümleye yeni bir anlam ya da duygu yükler; gereksiz sözcük ise hiçbir şey eklemez. Ölçüt, sözcüğün çıkarılınca bir şeyin kaybolup kaybolmadığıdır.

Anlamca çelişen sözcükler

Bir cümlede birbirinin anlamını çürüten iki sözcük bulunursa cümle anlamca çelişkili olur. En yaygın çelişki türleri şunlardır:

• Kesinlik ile olasılık: "kesinlikle, mutlaka, şüphesiz" gibi sözler bir yargının kesin olduğunu bildirir. "-abilir, galiba, herhalde, belki, muhtemelen" gibi sözler ise olasılık bildirir. İkisi aynı yargıda buluşamaz: "Kardeşim bu akşam şüphesiz arar belki."
• Kesin sayı ile yaklaşıklık: "tam, tam olarak" ile "yaklaşık, aşağı yukarı" bir arada kullanılamaz: "Aşağı yukarı tam yüz kişi geldi."
• Hiçlik ile varlık: "hiç, hiçbir" gibi sözlerle bir miktar bildiren sözler çelişebilir: "Rafta hiç kitap kalmamıştı, birkaç tanesi toz içindeydi."

Çelişkiyi onarmak için iki sözcükten birini atarsın; hangisini atacağın, cümlenin anlatmak istediğine bağlıdır. Sorularda genellikle "hangi sözcük çıkarılırsa bozukluk giderilir?" diye sorulur ve seçeneklerde iki çelişen sözcükten yalnızca biri bulunur.

Adım adım bir çözümleme

Bir örnek üzerinde yöntemi deneyelim: "Mahallemizdeki yaşlı çınar, yaklaşık iki yüz yıl kadar önce dikilmiş olabilir kesinlikle." Önce cümleyi yavaşça oku ve her sözcüğün bir iş görüp görmediğini sor. "Mahallemizdeki" ağacın yerini, "yaşlı" niteliğini verir; ikisi de gereklidir. "Yaklaşık" ile "kadar" aynı işi görür; biri fazladır. Sonra kesinlik ve olasılık sözlerini ara: "-abilir" bir olasılık, "kesinlikle" bir kesinlik bildirir; bu ikisi çatışır. Cümlede iki ayrı bozukluk vardır. Onarılmış biçim şöyle olabilir: "Mahallemizdeki yaşlı çınar, yaklaşık iki yüz yıl önce dikilmiş olabilir."

Bu örnek bir şeyi daha gösterir: bir cümlede birden fazla bozukluk bulunabilir. Sorular çoğu kez yalnızca birini sorar; bu yüzden soru kökünü dikkatle oku ve istenen bozukluk türünü ara. "Gereksiz sözcük" soruluyorsa çelişkiye takılma; "çelişen sözcük" soruluyorsa fazlalığı ikinci plana bırak.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?", "hangisinde anlamca çelişen sözcükler kullanılmıştır?", "hangi sözcük çıkarılırsa bozukluk giderilir?", "hangisindeki bozukluk ötekilerden farklı bir nedene dayanır?" ya da "hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?" gibi köklerle gelir. Her seçenekte sözcükleri tek tek çıkarmayı dene: çıkınca anlam eksilmiyorsa gereksizdir. Sonra kesinlik ve olasılık sözlerini yan yana koy: ikisi aynı yargıdaysa çelişki vardır.

Örnek 1 — Gereksiz sözcüğü bulmak

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu kitabı bir solukta okudum.
• B) Toplantıda konuyu kısaca özetledi.
• C) Yağmur ağır ağır dindi.
• D) Kardeşim her sabah erken kalkar.
• E) Kapıyı yavaşça kapattı.

Çözüm: "Özetlemek" zaten kısaca anlatmak demektir; "kısaca" gereksizdir. C'deki ikileme bir tarz bildirir ve bozukluk değildir. Cevap: B.

Örnek 2 — Çelişen sözcükler

Soru: "Bu sorunu kesinlikle yarın çözebiliriz belki." cümlesindeki bozukluğun nedeni hangisidir?

• A) Aynı anlamdaki sözcüklerin birlikte kullanılması
• B) Özne ile yüklemin uyuşmaması
• C) Kesinlik ile olasılık bildiren sözlerin birlikte kullanılması
• D) Ek eksikliği
• E) Sebebin iki kez bildirilmesi

Çözüm: "Kesinlikle" kesinlik, "-abil" ve "belki" olasılık bildirir. Aynı yargı hem kesin hem olası olamaz. Cevap: C.

Örnek 3 — Sebep yinelemesi

Soru: "Sınava çalışamadım, çünkü çok yorgun olduğum için." cümlesinin doğru biçimi hangisidir?

• A) Sınava çalışamadım, çünkü çok yorgundum.
• B) Sınava çalışamadım, çok yorgun olduğum için çünkü.
• C) Çünkü yorgun olduğum için sınava çalışamadım.
• D) Sınava çalışamadım, çünkü yorgun olduğumdan.
• E) Yorgun olduğum için, çünkü sınava çalışamadım.

Çözüm: "Çünkü" ile "-dığı için" aynı işi görür; biri atılmalıdır. A sebebi yalnızca "çünkü" ile verir. Cevap: A.

Örnek 4 — Hangi sözcük çıkarılmalı?

Soru: "Yeni kütüphane şehrin merkezine aşağı yukarı iki kilometre kadar uzaklıkta." cümlesinden hangi sözcük çıkarılırsa bozukluk giderilir?

• A) yeni
• B) merkezine
• C) iki
• D) kadar
• E) uzaklıkta

Çözüm: "Aşağı yukarı" ve "kadar" ikisi de yaklaşıklık bildirir. Seçeneklerde yalnızca "kadar" vardır; çıkarıldığında anlam eksilmez. Cevap: D.

• Her tekrarı bozukluk saymak. İkilemeler ve bilinçli yinelemeler bir anlam katar.
• Yabancı kökenli sözcüğün anlamını bilmemek. "İade", "final", "diyalog" gibi sözcüklerin anlamını bilmeden tekrarı göremezsin.
• Yaklaşıklık sözlerinin birikmesini gözden kaçırmak. "Yaklaşık … kadar" bir fazlalıktır.
• "Çünkü" ile "-dığı için"i birlikte kullanmak. Sebep bir kez bildirilir.
• Kesinlik ile olasılığın çatışmasını görmemek. "Kesinlikle … -abilir" çelişkilidir.
• Çelişkiyi onarırken yanlış sözcüğü atmak. Seçeneklerde yalnızca birinin bulunduğunu hatırla.