Ek ve çatı uyuşmazlığı

"Bu yaz pek çok kitaplar okudum." Cümlede her sözcük tanıdık, anlam açık, ama bir ek fazladır: "pek çok" zaten bir çokluk bildirir, "-lar" aynı çokluğu ikinci kez söyler. Bir başka cümle: "Yeni park belediye tarafından yaptı." Burada da bir ek yanlış yerdedir: "tarafından" sözü eylemin başkası tarafından yapıldığını, yani edilgen bir yüklem beklediğini bildirir; oysa yüklem etkendir. Türkçe eklemeli bir dildir ve anlamın büyük bölümü eklerle taşınır. Bu yüzden tek bir ekin eksik, fazla ya da yanlış olması bütün cümlenin dengesini bozar. Anlatım bozuklukları ünitesinin son dersinde eklerin ve fiil çatısının yol açtığı bozuklukları topluyoruz. Sözcük yapısı ve fiil çatısı derslerinde öğrendiğin bilgiler burada hata ayıklamanın araçlarına dönüşüyor.

• Çokluk ekinin sayı ve belgisiz sıfatlardan sonra fazladan kullanıldığı cümleleri bulursun.
• Yüklemin istediği hâl ekinin yanlış seçildiği cümleleri düzeltirsin.
• Tamlama ve iyelik eklerinin eksik ya da uyumsuz kullanıldığı durumları fark edersin.
• "Tarafından" ve sözde özneyle birlikte kullanılan etken yüklemi, isim-fiillerde çatı yanlışlığını onarırsın.

Ek fazlalığı: çokluk eki

Türkçede bir ismin önünde sayı sıfatı ya da çokluk bildiren bir belgisiz sıfat varsa, ismin kendisi çokluk eki almaz. Çokluk zaten sıfatta söylenmiştir: "üç kitap", "birkaç arkadaş", "birçok öğrenci". "Bazı" sözcüğü bu kuralın esnek kaldığı yerdir: hem "bazı şehirler" hem "bazı şehir" kullanılır. Bu yüzden sorular genellikle bu esnek örneği değil, açık bir fazlalığı sorar.

Açık fazlalıklar şunlardır: sayı sıfatıyla çokluk eki ("beş kalemler"), "birkaç, birçok, pek çok, her" gibi sözlerle çokluk eki ("her çocuklar", "birkaç defterler"). Bu sözlerin anlamı zaten birden çok varlığı gösterir; ek ikinci kez çokluk kurar ve cümlede gereksiz bir yük oluşturur. Onarmak için çokluk ekini atarsın: "Bu yaz pek çok kitap okudum."

"Her" sözcüğü ayrıca dikkat ister. "Her" tek tek varlıkları gösterir ve ismi tekil ister: "Her yolcu bir bilet aldı." "Her yolcular" demek hem çokluk fazlalığı hem de anlam çelişkisi yaratır.

Yanlış hâl eki

Her fiil kendine bağlanan ögeyi belirli bir hâl ekiyle ister. Bu eki yanlış seçmek bir bozukluktur.

• "Katılmak" "-a" ister: "Bu görüşe katılıyorum." "Bu görüşü katılıyorum" yanlıştır.
• "Güvenmek" "-a" ister: "Sana güveniyorum." "Seni güveniyorum" yanlıştır.
• "Değinmek" "-a" ister: "Konuşmacı bu soruna değindi."
• "Rastlamak" "-a" ister: "Yolda bir tanıdığa rastladım."
• "Etkilenmek" "-dan" ister: "Bu kitaptan çok etkilendim."

Yanlış hâl ekini bulmak için fiile kendi sorusunu sor: "neye katılıyorum?", "kime güveniyorum?" Soru "-a" ile kuruluyorsa ek de "-a" olmalıdır. Bir önceki derste gördüğün eksik öge bozukluğunun kökünde de aynı bilgi yatar: fiilin istediği ek.

Tamlama ve iyelik ekleri

İsim tamlamasında tamlanan, iyelik eki almak zorundadır: "sokağın ışığı", "kapının kolu." Bu ek düşerse tamlama kurulamaz: "Evin bahçe çok geniş" demek bozukluktur; doğrusu "Evin bahçesi çok geniş"tir.

Tamlayan bir kişi zamiriyse, tamlananın iyelik eki aynı kişiyi göstermelidir: "benim çantam", "senin çantan", "sizin eviniz". "Sizin evimiz" dendiğinde tamlayan ikinci kişi, iyelik eki birinci kişidir ve tamlama çelişir. Onarmak için ya tamlayanı ya ekini değiştirirsin: "bizim evimiz" ya da "sizin eviniz."

Ortak ek kullanımına da dikkat et. İki sözcük aynı eki istiyorsa ek bazen yalnızca sonuncusuna eklenebilir: "Öğrenci ve öğretmenlere teşekkür etti." Ama iki sözcük farklı ek istiyorsa ek ortak kullanılamaz: "Hem kuzenine hem ablası çok güveniyor" cümlesinde "güvenmek" iki sözcükte de "-a" ister; "ablasına" yazılmalıdır.

Çatı uyuşmazlığı: "tarafından" ile etken yüklem

Fiil çatısı derslerinde gördüğün gibi "tarafından" sözü edilgen bir cümlede eylemi yapanı gösterir: "Köprü mühendisler tarafından onarıldı." Bu söz etken bir yüklemle kullanılamaz: "Köprü mühendisler tarafından onardı" dendiğinde cümle hem köprüyü onaran gibi gösterir hem de onarmanın başkası tarafından yapıldığını söyler. Onarmak için yüklemi edilgen yaparsın: "onarıldı."

Aynı sorun, sözde özneyle etken yüklem bir arada kullanıldığında da çıkar: "Kâğıtlar dün dağıttı" cümlesinde kâğıtlar dağıtma işini yapamaz; doğrusu "Kâğıtlar dün dağıtıldı"dır. Geçişsiz bir fiil "tarafından" ile kullanılamaz; "başlamak" gibi bir fiil bu durumda ettirgen ve edilgen biçime getirilir: "Tören vali tarafından başlatıldı."

Çatı uyuşmazlığı: isim-fiillerde

İsim-fiiller de bir çatı taşır. "Ödevin teslim etmesi yarın" dendiğinde ödev teslim etme işini yapıyormuş gibi görünür. Ödev bir işi yapmaz, bir işin konusudur; bu yüzden isim-fiil edilgen olmalıdır: "Ödevin teslim edilmesi yarın." Benzer biçimde "kapının onarması" yerine "kapının onarılması", "binanın boyaması" yerine "binanın boyanması" denir.

Bu hatayı yakalamanın yolu tamlayana bakmaktır. Tamlayan eylemi yapabilecek bir varlıksa etken isim-fiil doğrudur: "Kardeşimin boyaması" (kardeşim boyar). Tamlayan eylemden etkilenen bir nesneyse edilgen isim-fiil gerekir: "Duvarın boyanması" (duvar boyanır).

Ek yanlışlarını hangi sırayla aramalı?

Ek ve çatı hataları küçüktür ve hızlı okurken göze çarpmaz. Bu yüzden her seçeneği bir kontrol listesiyle taramak işe yarar. Önce isimlerin önündeki sayı ve çokluk sözlerine bak: ardından gelen isim çokluk eki almış mı? Sonra yüklemi bul ve ona bağlanan her ögenin ekini fiilin kendi sorusuyla karşılaştır. Üçüncü olarak tamlamaları tara: tamlanan iyelik eki almış mı, bu ek tamlayanın kişisine uyuyor mu? Son olarak "tarafından" sözünü, sözde özneleri ve isim-fiilleri ara; her birinde yüklemin ya da isim-fiilin edilgen olması gerekip gerekmediğini sor. Bu dört adım bir seçeneği birkaç saniyede elemeye yeter. Bozukluğu bulduğunda onu adlandır: çokluk fazlalığı mı, hâl eki mi, tamlama mı, çatı mı? Adlandırmak, "farklı olanı bul" türündeki sorularda seçenekleri gruplamanı kolaylaştırır.

Soru kökleri

Sorular bu bozukluğu şu yollarla sorar: fazladan ya da eksik bir eki bulmak, yanlış hâl ekini düzeltmek, "tarafından" ya da sözde özneyle kullanılan etken yüklemi saptamak, bir isim-fiilin çatısını onarmak ya da eklerin doğru kullanıldığı cümleyi ayırmak. Her seçenekte sayı ve belgisiz sıfatların yanındaki çokluk eklerine, fiillerin istediği hâl eklerine, tamlamaların iyelik eklerine ve "tarafından" sözüyle yüklemin çatısına bak.

Örnek 1 — Çokluk eki

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çokluk eki fazladır?

• A) Bu yıl üç yeni kitap aldım.
• B) Pazardan birkaç elma aldık.
• C) Her çocuklar birer hediye aldı.
• D) Bahçede birçok çiçek açtı.
• E) Okulda bazı değişiklikler yapıldı.

Çözüm: "Her" tek tek varlıkları gösterir ve ismi tekil ister. C'de "çocuklar" yerine "çocuk" yazılmalıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hâl eki

Soru: "Bu teklifi hiç güvenmiyorum." cümlesindeki bozukluk nasıl giderilir?

• A) "Teklifi" yerine "teklife" yazılarak
• B) "Hiç" atılarak
• C) "Güvenmiyorum" yerine "güveniyorum" yazılarak
• D) "Bu" atılarak
• E) Cümle soru biçimine getirilerek

Çözüm: "Güvenmek" yönelme ekli bir söz bekler: "Bu teklife güvenmiyorum." Cevap: A.

Örnek 3 — "Tarafından"

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "tarafından" sözüyle etken bir yüklem kullanıldığı için bozukluk vardır?

• A) Yeni okul valilik tarafından açıldı.
• B) Kitap genç bir yazar tarafından yazıldı.
• C) Rapor müdür tarafından onaylandı.
• D) Yarışma bir dernek tarafından düzenlendi.
• E) Duvar resmi öğrenciler tarafından çizdi.

Çözüm: "Tarafından" edilgen bir yüklem ister. E'de "çizdi" etkendir; doğrusu "çizildi"dir. Cevap: E.

Örnek 4 — İsim-fiilin çatısı

Soru: "Mektubun zamanında göndermesi gerekiyordu." cümlesindeki bozukluk hangi sözcüğün değiştirilmesiyle giderilir?

• A) mektubun
• B) zamanında
• C) göndermesi
• D) gerekiyordu
• E) Cümlede bozukluk yoktur.

Çözüm: Mektup gönderme işini yapmaz, gönderilir. İsim-fiil edilgen olmalıdır: "gönderilmesi." Cevap: C.

• Sayı ya da belgisiz sıfattan sonra çokluk eki kullanmak. "Üç kitap", "üç kitaplar" değil.
• "Her" ile çoğul isim kullanmak. "Her ağaç", "her ağaçlar" değil.
• Fiilin istediği hâl ekini değiştirmek. "Sana güveniyorum", "seni güveniyorum" değil.
• Tamlananın iyelik ekini unutmak ya da kişiyi karıştırmak. "Sizin eviniz", "sizin evimiz" değil.
• "Tarafından" ile etken yüklem kullanmak. Yüklem edilgen olmalıdır.
• İsim-fiilin çatısını tamlayana göre seçmemek. "Duvarın boyanması", "duvarın boyaması" değil.