Anlamına göre cümleler

Bir arkadaşın sana "Sanki ben her şeyi biliyorum!" diyor. Cümlede ne "-ma" var ne "değil"; biçimi olumlu. Ama söylenen şey açık: "Ben her şeyi bilmiyorum." Bir başkası "Bu hediyeye sevinmemek mümkün mü?" diye soruyor. Soru işareti var, ama kimse cevap beklemiyor; söylenen, "Herkes sevinir." Cümlelerin biçimi ile anlamı her zaman aynı yöne gitmez. Bu dersin konusu, cümleleri anlamlarına göre sınıflandırmak ve biçimin anlamı nerede yanılttığını fark etmektir. Önceki iki derste cümlenin iskeletine ve yükleminin türüne baktık. Şimdi cümlenin ne söylediğine bakıyoruz: bir şeyi mi onaylıyor, reddediyor mu, soruyor mu, bir duyguyu mu dışa vuruyor, yoksa bir iş mi buyuruyor?

• Olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir cümlelerini tanırsın.
• Biçimce olumlu anlamca olumsuz ve biçimce olumsuz anlamca olumlu cümleleri ayırırsın.
• Cevap beklemeyen soruların ve soru biçimli ricaların gerçek anlamını çıkarırsın.
• "Mi" ekinin soru anlamı taşımadığı kullanımları fark edersin.

Olumlu ve olumsuz cümle

Olumlu cümle, yüklemdeki yargının gerçekleştiğini ya da var olduğunu bildirir: "Ağabeyim bu yıl üniversiteyi bitirdi." Olumsuz cümle ise yargının gerçekleşmediğini ya da var olmadığını bildirir. Olumsuzluk dört yolla kurulur:

1. "-ma/-me" eki: "Otobüs bu durakta durmadı."
2. "Değil" sözcüğü: "Bu yol kısa değil."
3. "Yok" sözcüğü: "Kasabada hiç eczane yok."
4. Geniş zamanın olumsuzu "-maz": "Bu kapı dışarıdan açılmaz."

Bu yolların hepsi yüklemde çalışır. Cümlenin başka bir yerindeki olumsuzluk cümleyi olumsuz yapmaz: "Şekersiz bir kahve içtim" cümlesinde "-siz" bir sıfat yapan ektir; kahve içilmiştir ve yargı olumludur.

Biçim ile anlam ayrışınca

Sınavın asıl sorduğu, biçimin ve anlamın ayrıştığı cümlelerdir.

Biçimce olumlu, anlamca olumsuz. Yüklemde olumsuzluk işareti yoktur, ama söylenen şey bir reddir:

• "Sanki bu işten ben sorumluyum!" → sorumlu değilim.
• "Ne telefonu açtı ne kapıyı." → açmadı. "Ne … ne" bağlacı olumlu biçimli yükleme olumsuz anlam katar.
• "Ona borç vermek kimin haddine!" → kimse veremez.

Biçimce olumsuz, anlamca olumlu. Yüklemde olumsuzluk vardır, ama yargı olumludur:

• "Bu yemeği beğenmemiş değilim." → beğendim. İki olumsuzluk birbirini sıfırlar.
• "Onu tanımıyor değilim." → tanıyorum.
• "Kim bu soruyu çözemedi ki?" → herkes çözdü.

Karar vermek için cümleyi kendi sözlerinle, işaretsiz bir yargıya çevir: "Söylenen şey gerçekleşmiş mi, gerçekleşmemiş mi?"

Soru cümlesi

Soru cümlesi, bir bilgi ya da onay isteyen cümledir. İki yolla kurulur:

• Soru eki "mi": "Toplantıya katılacak mısın?"
• Soru sözcüğü: kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kaç, hangi: "Bu kitabı kim önerdi?"

Soru eki yargının hangi parçasını sorguladığını da gösterir: "Sen mi geldin?" (gelen sen misin?), "Sen geldin mi?" (gelme gerçekleşti mi?). Anlam bilgisi derslerinde vurgu sorularında bu yere yeniden döneceğiz.

Cevap beklemeyen sorular

Bazı sorular bilgi istemez, bir yargıyı güçlü biçimde dile getirir. Bu sorulara cevap beklemeyen soru denir ve anlamları çoğu kez biçimlerinin tersidir:

• "Bu soğukta dışarı çıkılır mı?" → çıkılmaz. Biçimce olumlu soru, anlamca olumsuz yargı.
• "Böyle bir fırsat kaçırılır mı hiç?" → kaçırılmaz.
• "Onun iyiliğini kim unutabilir?" → kimse unutamaz.

Bu cümleleri sınıflandırırken biçimine göre "soru cümlesi", anlamına göre "olumsuz yargı" dersin. Sorular çoğu kez tam bu ayrımı ister.

Soru eki soru yapmayabilir

"Mi" eki her zaman soru anlamı taşımaz:

• Pekiştirme: "Hava soğuk mu soğuk." (çok soğuk)
• Zaman ve koşul: "Eve vardı mı hemen yatar." (varınca)

Bu cümlelerin sonunda soru işareti yoktur ve bir bilgi istenmez. Yazım ünitesinde "mi" ekinin ayrı yazıldığını gördün; burada ekin yazımı aynı kalır, ama işlevi değişir.

Ünlem cümlesi

Ünlem cümlesi, sevinç, şaşkınlık, korku, öfke, hayranlık gibi bir duyguyu güçlü biçimde dışa vuran cümledir: "Ne muhteşem bir manzara!" "Eyvah, geç kaldık!" Çoğunlukla ünlem işaretiyle biter ve "ne, ne kadar, ne de" gibi sözlerle ya da bir ünlemle kurulur. Ünlem işareti tek başına belirleyici değildir; cümlenin duyguyu mu yoksa bir bilgiyi mi taşıdığına bak. Ünlem cümlesinin yüklemi olumsuz da olabilir: "Ne yazık, kimse gelmedi!"

Emir cümlesi

Emir cümlesi, bir işin yapılmasını ya da yapılmamasını isteyen cümledir. Yüklemi emir kipindedir: "Kapıyı kilitle." "Merdivenlerde koşmayın." Dilek kipleri dersinde gördüğün gibi emir kipinin üçüncü kişisi de bir isteği bildirir: "Herkes yerine otursun."

Bir isteği yumuşatmak için soru biçimi de kullanılır: "Tuzu uzatır mısın?" Bu cümle biçimce bir soru cümlesidir, ama anlamca bir rica, yani bir istektir. Dinleyen "evet" deyip oturmaz; tuzu uzatır.

Bir cümle, birden çok etiket

Anlamına göre sınıflar birbirini dışlamaz. Bir cümle hem soru hem olumsuz olabilir: "Bu akşam gelmeyecek misin?" Hem emir hem olumsuz olabilir: "Bu konuyu kimseye açma." Hem ünlem hem olumlu olabilir: "Ne güzel bir sürpriz yaptınız!" Bu yüzden sorularda seçenekler çoğu kez iki etiketi birlikte verir: "biçimce soru, anlamca olumsuz", "olumsuz emir" gibi.

Bu tür sorularda iki ayrı soru sor. Birincisi biçimle ilgilidir: yüklemde soru eki, emir kipi ya da olumsuzluk işareti var mı? İkincisi anlamla ilgilidir: konuşan bir şeyi onaylıyor mu, reddediyor mu, istiyor mu, soruyor mu? İki cevabı yan yana koyduğunda doğru etiket kendiliğinden çıkar. Tek bir etikete takılıp kalmak, biçimle anlamın ayrıştığı cümlelerde yanılmanın kısa yoludur.

Unutma ki olumsuz emir de bir emirdir. "Bu konuyu kimseye açma" cümlesinde "-ma" hem olumsuzluğu hem emri taşır; konuşan dinleyenden bir şeyi yapmamasını ister. Olumsuz emir, olumlu bir yargıya dönüşmez; yalnızca istenen şeyin yönünü tersine çevirir.

Soru kökleri

Sorular "hangisi biçimce olumlu anlamca olumsuzdur?", "hangisi cevap beklemeyen bir sorudur?", "hangisinde 'mi' eki soru anlamı katmamıştır?", "hangisi anlamca olumludur?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemin biçimine bak: olumsuzluk işareti, soru eki ya da emir kipi var mı? Sonra cümleyi yalın bir yargıya çevir ve söylenen şeyin gerçekleşip gerçekleşmediğini sor.

Örnek 1 — Biçim ve anlam

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?

• A) Ödevini bitirdi.
• B) Ne aradı ne sordu.
• C) Hiç yorulmadım.
• D) Bu bir masal değil.
• E) Kapıyı açmadı.

Çözüm: B'de "aradı" ve "sordu" olumlu biçimlidir, ama "ne … ne" bağlacı iki eylemin de gerçekleşmediğini anlatır. C ve E biçimce de olumsuzdur; A ise hem biçimce hem anlamca olumludur. Cevap: B.

Örnek 2 — Çift olumsuzluk

Soru: "Onun başarısını kıskanmıyor değilim." cümlesinin anlamı hangisidir?

• A) Onu hiç kıskanmıyorum.
• B) Onu biraz kıskanıyorum.
• C) Onun başarısından haberim yok.
• D) Onu tanımıyorum.
• E) Onu hiç sevmiyorum.

Çözüm: "Kıskanmıyor" ve "değil" iki olumsuzluktur ve birbirini sıfırlar. Konuşan, kıskançlığını dolaylı biçimde kabul eder. Cevap: B.

Örnek 3 — Cevap beklemeyen soru

Soru: "Annesinin sesini duyup da sevinmeyen çocuk olur mu?" cümlesinin anlamı hangisidir?

• A) Bazı çocuklar annesinin sesine sevinmez.
• B) Konuşan bir bilgi istemektedir.
• C) Her çocuk annesinin sesini duyunca sevinir.
• D) Çocuklar anneleriyle konuşmaz.
• E) Konuşan emir vermektedir.

Çözüm: Soru biçimli cümle bir bilgi istemez; "öyle bir çocuk olmaz" yargısını güçlendirir. Cevap: C.

Örnek 4 — Soru anlamı taşımayan "mi"

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "mi" eki soru anlamı katmıştır?

• A) Bahçe güzel mi güzel.
• B) Çay demlendi mi hemen içeriz.
• C) Sabah uyandı mı pencereyi açar.
• D) Hafta sonu pikniğe katılacak mısın?
• E) Yol uzun mu uzun.

Çözüm: D'de bir bilgi istenir ve cümle soru işaretiyle biter. A ve E'de "mi" pekiştirme, B ve C'de zaman anlamı katar. Cevap: D.

• Yalnızca biçime bakmak. "Sanki ben biliyorum!" olumsuz bir yargıdır.
• Çift olumsuzluğu olumsuz saymak. "Görmedim değil" gördüm demektir.
• "-sız" ekini olumsuzluk sanmak. "Şekersiz kahve içtim" olumlu bir yargıdır.
• Her soruyu bilgi isteği saymak. Cevap beklemeyen soru bir yargı bildirir.
• Her "mi"yi soru eki sanmak. Pekiştirme ve zaman bildiren kullanımlar vardır.
• Soru biçimli ricayı yalnızca soru saymak. "Uzatır mısın?" bir istektir.