Dizilişine göre cümleler

"Yağmur yağıyor dışarıda." Bu cümleyi bir dilekçede görmezsin, ama bir arkadaşının ağzından sık duyarsın. Aynı bilgiyi "Dışarıda yağmur yağıyor" diye de verebilirsin. Sözcükler aynı, anlam neredeyse aynı; değişen, yüklemin yeri. Türkçede yüklem alışkanlık olarak cümlenin sonuna yerleşir, ama konuşma dilinde, şiirde ve duygunun yükseldiği anlarda yerinden oynar. Cümle türleri ünitesinin son dersinde cümleleri bu yere göre sınıflandırıyoruz. Yüklem dersinde yüklemin yerini bir alışkanlık, bir kural değil diye tanımlamış ve bu ayrımı bu üniteye bırakmıştık. Şimdi bu alışkanlığın bozulduğu cümlelerin neden kurulduğunu ve sınavda hangi tuzakları taşıdığını görüyoruz.

• Kurallı ve devrik cümleyi yüklemin yerine göre ayırırsın.
• Sıralı, iç içe ve şartlı cümlelerde her yargının dizilişini ayrı ayrı belirlersin.
• Devrik cümleyi kurallı cümleye, kurallı cümleyi devrik cümleye çevirirsin.
• Dizilişin vurguyu nasıl değiştirdiğini açıklarsın.

Kurallı ve devrik cümle

Cümleler yüklemin yerine göre ikiye ayrılır:

• Kurallı cümle: Yüklemi cümlenin sonunda olan cümle. "Ninem her sabah bahçeye çıkar."
• Devrik cümle: Yüklemi cümlenin sonunda olmayan cümle. Yüklem cümlenin başına ya da içine alınabilir: "Çıkar ninem her sabah bahçeye." "Ninem çıkar her sabah bahçeye."

Karar vermek için önce yüklemi bul, sonra ondan sonra başka bir öge gelip gelmediğine bak. Yüklemden sonra bir özne, nesne ya da tümleç varsa cümle devriktir.

Yüklemin parçaları yüklemin içinde sayılır. "Bu akşam bize gelir misin?" cümlesinde yüklemin sonundaki soru eki ile kişi eki ona aittir; cümle kurallıdır. Deyim, birleşik fiil ve tamlamadan oluşan yüklemler de bir bütün olarak alınır: "Hepimiz çok sevindik bu habere" cümlesinde yüklem "çok sevindik" öbeğidir ve ondan sonra bir dolaylı tümleç geldiği için cümle devriktir.

Devrik cümle neden kurulur?

Devrik cümle bir yanlış değildir; bir anlatım tercihidir. Dört amaçla karşımıza çıkar:

1. Konuşma dilinin doğallığı: Günlük konuşmada düşünce önce yüklemle çıkar, ayrıntılar ardından eklenir: "Geldim ben, kapıyı aç."
2. Duygu ve coşku: Heyecan, sevinç ya da hüzün anlatılırken yargı öne atılır: "Döndü sonunda uzun yıllar beklediğimiz dostumuz."
3. Vurgu: Yüklem başa alınarak ya da bir öge yüklemden sonraya bırakılarak öne çıkarılır.
4. Şiirde ölçü, uyak ve ahenk: Şiirde sözcüklerin yeri dizenin ritmine göre ayarlanır; devrik yapı bu yüzden şiirde yaygındır.

Resmî yazışmalar, bilimsel metinler ve haberler genellikle kurallı cümle kullanır. Sınavda bir paragrafın ya da bir metnin dil özelliklerini sorarken devrik cümle sayısı, anlatımın samimi ve konuşma diline yakın olduğunun bir ipucu olabilir.

Yüklemden sonraki öge

Devrik cümlede yüklemden sonra gelen öge, okura sonradan eklenmiş bir ayrıntı gibi ulaşır. "Geldim ben" cümlesinde asıl haber gelmektir; "ben" sözü neredeyse bir açıklama gibi arkadan yetişir. Bu yüzden devrik cümlede önemli olan bilgi çoğunlukla başta, yüklemle birlikte verilir. Aynı sözcükleri kurallı sıraya dizdiğinde ağırlık yer değiştirir ve yüklemin önündeki öge öne çıkar.

Bu özellik yazılı anlatımda bir risk de taşır. Uzun ve çok ögeli bir cümle devrik kurulduğunda okur, hangi ögenin hangi sözcüğe bağlandığını takip etmekte zorlanabilir. Bu yüzden bilgi aktaran metinlerde uzun devrik cümlelerden kaçınılır. Anlatım bozuklukları ünitesinde, sözcüklerin yanlış yerde durmasından doğan anlam karışıklıklarını ayrıca inceleyeceksin; orada da yüklemin ve öteki ögelerin yeri belirleyici bir ölçüt olacak.

Diziliş ve vurgu

Kurallı cümlede vurgu, yüklemin hemen önündeki ögeye düşer. "Mektubu dün akşam ablam getirdi" cümlesinde vurgulanan "ablam"dır: mektubu getiren kişi. "Ablam mektubu dün akşam getirdi" cümlesinde vurgu zamana kayar: ne zaman getirdiği.

Devrik cümlede yüklem öne alındığında vurgu çoğunlukla yükleme düşer: "Getirdi ablam mektubu" cümlesinde öne çıkan, getirme eyleminin gerçekleşmiş olmasıdır. Anlam bilgisi derslerinde vurgu sorularıyla ayrıca çalışacaksın; burada bilmen gereken, dizilişin vurguyu taşıyan araçlardan biri olduğudur.

Birden çok yargılı cümlelerde diziliş

Sıralı ve bağlı cümlelerde her yargı ayrı değerlendirilir. "Kapıyı çaldı, bekledi biraz" cümlesinde ilk yargı kurallı, ikinci yargı devriktir. Bu durumda seçenekler iki yargının dizilişini ayrı ayrı verir; her yargının yüklemini kendi içinde denetlemen gerekir.

İç içe birleşik cümlelerde ana yüklemin yerine bakılır: "'Birazdan dönerim.' dedi komşumuz." Ana yüklem "dedi"dir ve ondan sonra özne geldiği için cümle devriktir. Tırnak içindeki cümlenin kendi dizilişi ana cümlenin türünü belirlemez.

Şartlı birleşik cümlelerde temel cümlenin yüklemi esastır. "Erken gelirsen konuşuruz" kurallıdır. "Konuşuruz, erken gelirsen" devriktir; çünkü temel cümlenin yüklemi "konuşuruz" sonda değildir ve ondan sonra bir yan cümle gelmiştir.

Devrik cümleyi kurallıya çevirmek

Sınav bazen bir devrik cümlenin kurallı biçimini ister. Yöntem basittir: yüklemi al, cümlenin sonuna taşı; öteki ögeleri kendi aralarındaki sırayı bozmadan yerinde bırak. "Unutmam hiç o yaz akşamlarını" → "O yaz akşamlarını hiç unutmam." Doğru seçeneği bulurken anlamın değişmediğine ve hiçbir ögenin kaybolmadığına dikkat et. Bazı seçenekler yüklemi sona taşır, ama bir sözcüğün ekini değiştirir ya da bir zarfı atlar; bu seçenekler cümlenin söylediğini değiştirdiği için elenir.

Tersine çevirme de aynı mantıkla yapılır. Kurallı cümlenin yüklemini başa ya da ortaya al: "Kardeşim yarın gelecek" → "Gelecek kardeşim yarın."

Eksiltili cümle

Yüklemi söylenmemiş eksiltili cümlelerde diziliş sınıflandırması yapılmaz, çünkü yerini belirleyeceğin bir yüklem yoktur: "Ah o eski bahar sabahları…" Bu cümlelerde yargı okurun tamamlamasına bırakılır ve üç nokta o eksik yargının işaretidir. Yüklem dersinde gördüğün bu cümleler sorularda "dizilişine göre sınıflandırılamayan cümle" olarak karşına çıkabilir.

Soru kökleri

Sorular "hangisi devrik cümledir?", "hangisi kurallı cümledir?", "hangisi dizilişine göre ötekilerden farklıdır?", "bu cümlenin kurallı biçimi hangisidir?" ya da "cümle için hangisi doğrudur?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul ve bütün hâlinde al. Sonra ondan sonra bir öge gelip gelmediğine bak. Birden çok yargı varsa her birini ayrı değerlendir.

Örnek 1 — Yüklemin yeri

Soru: Aşağıdakilerden hangisi devrik cümledir?

• A) Otobüs durağa yanaştı.
• B) Yolcular birer birer indi.
• C) İndi yolcular birer birer.
• D) Şoför kapıları kapattı.
• E) Otobüs yoluna devam etti.

Çözüm: C'de yüklem "indi" başa alınmış, özne ve zarf tümleci ondan sonra gelmiştir. Ötekilerde yüklem sondadır. Cevap: C.

Örnek 2 — Kurallıya çevirme

Soru: "Bekledik seni saatlerce istasyonda." cümlesinin kurallı biçimi hangisidir?

• A) Seni saatlerce istasyonda bekledik.
• B) Bekledik istasyonda seni saatlerce.
• C) Seni bekledik saatlerce istasyonda.
• D) İstasyonda bekledik seni.
• E) Saatlerce bekledik seni istasyonda.

Çözüm: Yüklem "bekledik" sona taşınmış, öteki ögeler sırasını korumuştur. B, C ve E hâlâ devriktir; D'de "saatlerce" kaybolmuştur. Cevap: A.

Örnek 3 — İç içe cümle

Soru: "'Yarın erken kalkmalıyız.' dedi babam." cümlesi için hangisi doğrudur?

• A) Kurallı cümledir, çünkü tırnak içindeki cümle kurallıdır.
• B) Devrik cümledir, çünkü ana yüklem "dedi"den sonra özne gelmiştir.
• C) Eksiltili cümledir.
• D) Diziliş bakımından sınıflandırılamaz.
• E) Yüklemi "kalkmalıyız"dır.

Çözüm: Diziliş ana cümlenin yüklemine göre belirlenir. "Dedi" yüklemi sonda değildir; ardından "babam" öznesi gelmiştir. Cevap: B.

Örnek 4 — Vurgu

Soru: "Bu pastayı dün gece ben yaptım." cümlesinde vurgulanan öge hangisidir?

• A) bu pastayı
• B) dün gece
• C) yaptım
• D) ben
• E) pastayı

Çözüm: Kurallı cümlede vurgu, yüklemin hemen önündeki ögeye düşer. Yaptım yükleminden önce gelen "ben", işi yapanın kim olduğunu öne çıkarır. Cevap: D.

• Soru ekini ayrı bir öge sayıp cümleyi devrik sanmak. "Gelir misin?" kurallıdır.
• Yüklem öbeğini bölmek. Deyim ve birleşik fiil bir bütün olarak alınır.
• İç içe cümlede tırnak içindeki cümleye bakmak. Ana yüklemin yeri esastır.
• Sıralı cümlede tek karar vermek. Her yargı ayrı değerlendirilir.
• Devriği yanlış sanmak. Devrik cümle bir anlatım tercihidir.
• Kurallıya çevirirken bir ögeyi düşürmek. Anlam ve ögeler korunmalıdır.