Yüklemine göre cümleler

"Ninem çok hastaydı." "Ninem çok hastalanıyordu." İki cümle neredeyse aynı şeyi anlatır, ikisinin yüklemi de "-dı" ile biter. Yine de biri bir durumu, öteki bir süreci bildirir. İlkinde yüklem bir sıfattır: "hasta". İkincisinde yüklem bir fiildir: "hastalan-". Bu küçük fark cümlelerin türünü belirler: ilki isim cümlesi, ikincisi fiil cümlesidir. Ek fiil dersinde bu ayrımı ilk kez gördük ve bir ismin "-dı" alınca eyleme dönüşmediğini not ettik. Bu derste ayrımı bütün yönleriyle ele alıyoruz. Sınavda asıl zorluk, ek fiilin, "olmak" fiilinin, fiilimsilerin ve deyimlerin yüklemde nasıl davrandığını görmekte yatar.

• Yüklemin türüne bakarak isim cümlesini fiil cümlesinden ayırırsın.
• Birleşik zamanlı fiil ile ek fiil almış isim arasındaki farkı yüklem türüne uygularsın.
• "Olmak" fiili, "değil", "var/yok", fiilimsi ve deyim yüklemlerin cümleyi hangi türe soktuğunu belirlersin.
• Sıralı cümlelerde her yargının türünü ayrı ayrı adlandırırsın.

Ölçüt: yüklemin türü

Cümleler yüklemlerinin türüne göre ikiye ayrılır:

• Fiil cümlesi: Yargıyı zaman ve kişi ekleri almış bir eylem taşır. "Kuşlar güneye göç etti."
• İsim cümlesi: Yargıyı bir isim, sıfat, zamir ya da benzeri bir sözcük taşır. "Bu kasaba çok sakin."

Önce yüklemin köküne in; sonra bu kökün bir eylem mi yoksa bir varlık, nitelik ya da durum mu bildirdiğine bak. Pratik bir sınama: köke "-mak/-mek" getir. "Göç et-" → "göç etmek" bir eylemdir; cümle fiil cümlesidir. "Sakin" → "sakinmek" diye bir sözcük yoktur; cümle isim cümlesidir.

Bu sınama tek başına yetmez. Yüklemin kip eki taşıyan çekimli bir fiil olup olmadığına da bak. İleride göreceğin gibi bazı yüklemler bir fiilden türese de çekimli fiil değildir.

İsim cümlesinin yüklemleri

İsim cümlesinin yüklemi şunlardan biri olabilir:

• İsim: "Ağabeyim bir mimar."
• Sıfat: "Sokaklar ıssızdı."
• Zamir: "Bu mektubun sahibi o."
• Hâl eki almış isim: "Anahtarlar kapının yanında."
• Var ve yok: "Bahçede eski bir kuyu var." "Bu sokakta hiç ağaç yok."
• İsim-fiil: "En büyük zevki akşamları uzun uzun yürümek."
• Değil: "Bu kararı veren ben değilim."

Üçüncü tekil kişide "-dır" çoğu kez söylenmez: "Sokaklar ıssız(dır)." Ek fiil düşse de yüklem isim soylu kaldığı için cümle isim cümlesidir.

Birleşik zaman tuzağı

Ek fiil hem isimlere hem fiillere gelebilir. İsme geldiğinde cümle isim cümlesi olur: "Yol çok uzundu." Fiile geldiğinde ise bir birleşik zaman kurar ve cümle fiil cümlesi olarak kalır: "Yol boyunca şarkı söylüyordu." Birleşik zamanlı fiiller dersinde gördüğün "-yordu, -mıştı, -acaktı, -ırdı" gibi yüklemler çekimli fiildir; ek fiil onları isim cümlesine çevirmez.

Ayrım için ek fiilden önceki parçaya bak: bir kip eki varsa yüklem fiildir; yoksa ve ek fiil doğrudan bir isme, sıfata ya da zamire geliyorsa yüklem isimdir.

"Olmak" fiili

"Olmak" bir fiildir. Bu yüzden "olmak" ile kurulan yüklemler, önlerindeki isimle birlikte çekimli bir fiil oluşturur ve cümleyi fiil cümlesi yapar: "Kardeşim bu yaz ehliyet sahibi oldu." Karşılaştır: "Kardeşim ehliyet sahibiydi" isim cümlesidir. İki cümle arasındaki fark, durumu bildirmek ile bir duruma geçişi bildirmek arasındaki farktır. "Olmak" bir değişimi, bir başlangıcı anlatır ve bu değişim bir eylemdir.

"Olmak" tek başına da yüklem olabilir ve bir olayın gerçekleştiğini bildirir: "Dün gece mahallede bir kaza oldu." Bu cümle de fiil cümlesidir. Yüklemin önünde bir isim bulunmasa da "olmak" burada meydana gelmek anlamında bir eylemdir.

Fiilden türeyen, ama fiil olmayan yüklemler

Bazı yüklemler bir fiil kökünden gelir, ama çekimli fiil değildir:

• İsim-fiil: "Tek isteği tatile çıkmaktı." Yüklem "çıkmak" isim-fiilidir ve ek fiil almıştır; cümle isim cümlesidir.
• Sıfat-fiil öbeği içeren cümle: "Aradığım anahtar buydu." Cümlede "aradığım" bir sıfat-fiildir, ama yüklem "bu" zamiridir ve cümle isim cümlesidir. Sıfat-fiil yüklemin önünde durduğunda cümlenin türünü değiştirmez.
• Kalıcı isim: "-ma, -mak, -ış" ekleriyle kurulmuş bazı sözcükler bir nesnenin adı olmuştur. "Masadaki şey bir dondurma kaşığı" cümlesinde yüklem bir isim tamlamasıdır.

Bu yüzden "-mak" sınamasını uygularken kökün yanında yüklemin kip eki taşıyıp taşımadığını da denetle.

Deyim yüklemler

Deyimler yüklem olduğunda türlerini deyimin son sözcüğü belirler. "Haberi duyunca etekleri zil çaldı" cümlesinin yüklemi bir fiille biter; cümle fiil cümlesidir. "Komşumuz çok ağzı sıkı biridir" cümlesinin yüklemi "biri" zamiriyle biter; cümle isim cümlesidir.

Sıralı cümlelerde tür

Sıralı ya da bağlı cümlelerde her yargının türü ayrı belirlenir. "Oda çok karanlıktı, lambayı yaktım" cümlesinde ilk yargı isim cümlesi, ikincisi fiil cümlesidir. Sorularda "hangisinde hem isim hem fiil cümlesi vardır?" biçiminde sorulur. Her yüklemi ayrı ayrı adlandır.

Türün anlama etkisi

İsim cümlesi ile fiil cümlesi arasındaki fark yalnızca dil bilgisi etiketi değildir; iki tür dünyayı farklı biçimde gösterir. İsim cümlesi bir durumu, bir niteliği ya da bir varlığı saptar ve zamanı dondurur: "Köy meydanı sessiz. Çeşmenin başında kimse yok." Fiil cümlesi ise bir olayı, bir değişimi ya da bir hareketi anlatır ve zamanı akıtır: "Kapılar açıldı, çocuklar meydana koştu."

Bu fark anlatım biçimleri konusunda yeniden karşına çıkacak. Bir yeri ya da kişiyi resmeden betimleyici paragraflar çoğunlukla isim cümlelerine yaslanır. Olayları art arda sıralayan öyküleyici paragraflar ise fiil cümleleriyle ilerler. Bir paragrafın hangi anlatım biçimini kullandığını sorgularken yüklemlerin türüne bakmak, sana güçlü bir ipucu verir. Yine de tek bir yüklem bir paragrafın türünü belirlemez; bütüne ve ağırlığa bakarsın.

Soru kökleri

Sorular "hangisi isim cümlesidir?", "hangisi fiil cümlesidir?", "hangisi yüklemine göre ötekilerden farklıdır?", "hangisinde ek fiil almış yüklem cümleyi isim cümlesi yapmıştır?" gibi köklerle gelir. Yüklemi bul, kökünü ayır, kip eki olup olmadığına bak. "Olmak" varsa fiil, "değil, var, yok" varsa isim cümlesine yönel.

Örnek 1 — Birleşik zaman mı, ek fiilli isim mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi isim cümlesidir?

• A) Tren istasyondan ayrılmıştı.
• B) Sabahları erkenden koşardı.
• C) Salon çok kalabalıktı.
• D) Yarın bize gelecekti.
• E) Bütün gece çalışıyordu.

Çözüm: C'nin yüklemi "kalabalık" sıfatıdır ve ek fiil almıştır. Ötekilerde ek fiil bir kip ekinden sonra gelmiş ve birleşik zamanlı bir fiil kurmuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — "Olmak"

Soru: "Ablam geçen yıl avukat oldu." cümlesi için hangisi doğrudur?

• A) Yüklemi isim olduğu için isim cümlesidir.
• B) Yüklemi "olmak" fiiliyle kurulduğu için fiil cümlesidir.
• C) Yargıyı "avukat" sözcüğü taşıdığı için isim cümlesidir.
• D) Yüklemi bir zamirdir.
• E) Yüklemi yoktur.

Çözüm: "Avukat oldu" bir duruma geçişi anlatır ve "olmak" fiiliyle çekimlenmiştir. Cevap: B.

Örnek 3 — İsim-fiil yüklem

Soru: "En sevdiği iş bahçede çiçek yetiştirmekti." cümlesi için hangisi doğrudur?

• A) Fiil cümlesidir, çünkü yüklemin kökü bir fiildir.
• B) Yüklemi birleşik zamanlı bir fiildir.
• C) İsim cümlesidir; yargıyı bir isim-fiil taşır.
• D) Yüklemi "bahçede"dir.
• E) Sıralı cümledir.

Çözüm: "Yetiştirmek" bir isim-fiildir; kip eki taşımaz, ek fiilin hikâye biçimiyle yargıyı taşır. Kökün fiil olması cümleyi fiil cümlesi yapmaz. Cevap: C.

Örnek 4 — Karma sıralı cümle

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde hem isim hem fiil cümlesi vardır?

• A) Kapıyı açtım, içeri girdim.
• B) Hava güzeldi, parka gittik.
• C) Kitap kalın, kapağı sert.
• D) Işık söndü, perde açıldı.
• E) Yol uzundu, araba eskiydi.

Çözüm: B'de "güzeldi" isim soylu bir yüklem, "gittik" çekimli bir fiildir. A ve D'de iki fiil, C ve E'de iki isim yüklemi vardır. Cevap: B.

• Birleşik zamanlı fiili isim cümlesi sanmak. "Çalışıyordu" fiil cümlesidir.
• "Olmak" ile kurulan yüklemi isim sanmak. "Avukat oldu" fiil cümlesidir.
• Kökü fiil olan her yüklemi fiil cümlesi saymak. İsim-fiil ek fiil alırsa cümle isim cümlesidir.
• Ek fiil düştü diye cümleyi eksik saymak. "Sokaklar ıssız" tam bir isim cümlesidir.
• "Var, yok, değil" yüklemlerini fiil sanmak. Bunlar isim cümlesi kurar.
• Sıralı cümlede tek tür aramak. Her yargıyı ayrı adlandır.