Yapısına göre cümleler

Üç cümle düşün. "Otobüs geldi." "Otobüs gelince yolcular bindi." "Otobüs geldi, yolcular bindi." Üçü de aynı sabahı anlatıyor, ama iskeletleri farklı. İlkinde tek bir yargı var. İkincisinde yine tek bir çekimli yüklem var, ama "otobüs gelince" öbeği ana yargıya bağlanmış küçük bir yargının izini taşıyor. Üçüncüsünde iki ayrı yargı yan yana dizilmiş. Cümleyi yapısına göre sınıflandırmak, bu iskeleti okumaktır. Ögeler ünitesinde cümleyi parçalarına ayırdık: yüklem, özne, tümleçler. Bu ünitede bakışı büyütüyor ve cümleyi bir bütün olarak sınıflandırıyoruz. İlk ölçüt, cümlenin kaç yargıdan ve bu yargıların birbirine nasıl bağlandığından oluşan yapısıdır.

• Basit cümleyi birleşik, sıralı ve bağlı cümlelerden ayırırsın.
• Birleşik cümlenin dört türünü (girişik, iç içe, şartlı, ki'li) temel ve yan cümleleriyle gösterirsin.
• Sıralı cümlede ortak ögeye bakarak bağımlı ve bağımsız sıralıyı ayırırsın.
• Bağlaçla kurulan bağlı cümleyi, bağlaç olan "ki" ile kurulan birleşik cümleden ayırırsın.

Temel cümle ve yan cümle

Birleşik cümleleri anlamak için iki kavram gerekir. Temel cümle, cümlenin asıl yargısını taşıyan ve çekimli yüklemi bulunan bölümdür. Yan cümle, temel cümleye bağlanan, onu tamamlayan ya da bir koşula bağlayan bölümdür. Yan cümle tek başına ayakta durmaz; temel cümlenin bir ögesi gibi çalışır.

"Otobüs gelince yolcular bindi" cümlesinde "yolcular bindi" temel cümledir. "Otobüs gelince" yan cümledir; "ne zaman bindiler?" sorusuna cevap verir ve temel cümlenin zarf tümleci olur.

Basit cümle

Basit cümle, tek bir yargı bildiren, içinde yan cümle bulunmayan cümledir: "Ninem her sabah bahçeyi sular." Cümle ne kadar uzun olursa olsun, tek bir yüklemi varsa ve fiilimsi öbeği ya da başka bir yan cümle içermiyorsa basittir. Ögeler ünitesinde gördüğün tamlamalar, ara sözler ve uzun öbekler cümleyi birleşik yapmaz.

Birleşik cümle

Birleşik cümle, bir temel cümle ile ona bağlanan en az bir yan cümleden oluşur. Dört türü vardır.

1. Girişik birleşik cümle. Yan cümle bir fiilimsi öbeğiyle kurulur. Fiilimsi yargı bildirmez, ama bir yargının izini taşır; fiilimsiler ünitesinde bu öbeklere "yan cümle" dediğimizi hatırla.

• "Aradığım kitabı sonunda buldum." (sıfat-fiil)
• "Denizde yüzmek insanı dinlendirir." (isim-fiil)
• "Kapı çalınca herkes sustu." (zarf-fiil)

Bir cümlede fiilimsi görürsen, o cümle yapıca basit değildir.

2. İç içe birleşik cümle. Başka birinin sözü ya da bir düşünce, bütün olarak ana cümlenin içine yerleştirilir. Alıntılanan söz kendi yüklemini taşır, ama ana cümlede tek bir öge olur: "Rehber 'Sağ taraftaki kapıdan çıkın.' dedi." Nesne dersinde bu yapının ana cümlenin nesnesi olduğunu görmüştük. Burada iki yüklem vardır: "çıkın" ve "dedi". Temel cümle "rehber … dedi"dir; tırnak içindeki cümle yan cümledir.

3. Şartlı birleşik cümle. Yan cümle, temel cümledeki yargıyı bir koşula bağlar. Yan cümlenin yüklemi şart eki "-sa/-se" alır: "Yollar açık olursa akşama varırız." "Yollar açık olursa" yan cümle, "akşama varırız" temel cümledir. Şart eki bir isme de gelebilir: "Hava güneşliyse denize gideriz." Koşul "eğer" sözcüğüyle güçlendirilebilir: "Eğer yollar açık olursa akşama varırız." "Eğer" yan cümlenin içinde kalır ve cümlenin yapısını değiştirmez; belirleyici olan yine şart ekidir.

4. Ki'li birleşik cümle. İki cümle "ki" bağlacıyla bağlanır: "Gördüm ki kimse gelmemiş." Bu yapılarda "ki"den önceki cümle genellikle temel cümle, sonraki cümle yan cümledir. Temel cümle çoğu kez bir bilme, görme, duyma ya da "öyle, o kadar" gibi bir derece sözcüğüyle kurulur ve yan cümle onu açıklar ya da sonucunu verir: "O kadar bekledim ki sabrım tükendi."

"Ki" bağlacını, sıfat ya da zamir yapan "-ki" ekinden ayır: "Masadaki kitap", "Seninki daha güzel" cümlelerinde "-ki" bir ektir ve birleşik cümle kurmaz. Yazım ünitesinde gördüğün ayrı yazılan "ki" bağlacıdır.

Sıralı cümle

Sıralı cümle, kendi yüklemleri olan ve anlamca birbirine bağlı cümlelerin virgül ya da noktalı virgülle art arda dizilmesidir: "Rüzgâr dindi, deniz duruldu, balıkçılar denize açıldı."

Sıralı cümleler ortak ögeye göre ikiye ayrılır:

• Bağımlı sıralı: Cümleler bir ögeyi ortak kullanır. "Babam gazeteyi aldı, ilk sayfayı okudu." İki cümlenin öznesi de "babam"dır.
• Bağımsız sıralı: Cümlelerin ortak ögesi yoktur. "Kar yağdı, okullar kapandı." Yağan kar, kapanan okullardır.

Ortak ögeyi bulmak için her yükleme ayrı ayrı "kim, ne, neyi, nereye?" diye sor. Aynı öge birden çok yükleme cevap veriyorsa cümle bağımlıdır.

Bağlı cümle

Bağlı cümle, kendi başına yargı bildiren cümlelerin "ama, fakat, çünkü, ve, oysa, hatta, ancak" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşur: "Çok erken çıktık, ama trafiğe takıldık." Ögeler ünitesinde gördüğün gibi iki cümleyi bağlayan bağlaç cümle dışıdır ve iki yargı da kendi başına ayaktadır.

Bağlı cümleyi ki'li birleşik cümleyle karıştırma. Bağlı cümlede iki yargı eşittir; birini çıkarsan öteki yine tam bir cümledir. Ki'li birleşik cümlede ise yan cümle temel cümlenin eksik bıraktığı bilgiyi tamamlar: "Duydum ki" tek başına yarım kalır.

Bir cümle, iki özellik

Bir cümle aynı anda birden çok yapısal özellik taşıyabilir. "Eve varınca ayakkabılarını çıkardı, kanepeye uzandı" cümlesi iki yargıyı virgülle sıralar; aynı zamanda ilk cümlesi bir zarf-fiil öbeği içerir. Sorular bu durumda genellikle "cümle için hangisi doğrudur?" diye sorar ve seçeneklerden birinde iki özelliği birlikte verir. Her bölümü ayrı ayrı çözümle: kaç çekimli yüklem var, bunlar nasıl bağlanmış, içlerinde fiilimsi ya da şart eki var mı?

Soru kökleri

Sorular "hangisi basit cümledir?", "hangisi şartlı birleşik cümledir?", "hangisi yapıca ötekilerden farklıdır?", "bu cümlenin temel cümlesi hangisidir?" ya da "hangisi bağımsız sıralı cümledir?" gibi köklerle gelir. Önce çekimli yüklemleri say. Tek yüklem varsa fiilimsiye, şart ekine, alıntıya ve "ki"ye bak. Birden çok yüklem varsa bağlantı işaretine bak: virgül mü, bağlaç mı?

Örnek 1 — Basit mi, girişik mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi basit cümledir?

• A) Kitabı okuyunca arkadaşına verdi.
• B) Dün gördüğüm evi çok beğendim.
• C) Kardeşim bu yaz ilk kez denizde yüzdü.
• D) Sabah koşmak ona iyi geliyor.
• E) Yağmur dinince dışarı çıktık.

Çözüm: C'de tek bir yüklem vardır ve fiilimsi bulunmaz. A ve E'de zarf-fiil, B'de sıfat-fiil, D'de isim-fiil öbeği vardır; bu cümleler girişik birleşiktir. Cevap: C.

Örnek 2 — Şartlı birleşik

Soru: "Otobüsü kaçırırsan bir sonrakini bekle." cümlesinin temel cümlesi hangisidir?

• A) otobüsü kaçırırsan
• B) bir sonrakini bekle
• C) otobüsü
• D) kaçırırsan
• E) Cümlenin temel cümlesi yoktur.

Çözüm: "Otobüsü kaçırırsan" şart ekiyle kurulmuş yan cümledir. Asıl yargıyı "bir sonrakini bekle" taşır. Cevap: B.

Örnek 3 — Bağımlı mı, bağımsız mı?

Soru: Aşağıdaki sıralı cümlelerden hangisi bağımsız sıralıdır?

• A) Ablam mektubu yazdı, zarfa koydu.
• B) Çocuklar bahçeye çıktı, top oynadı.
• C) Annem sofrayı kurdu, yemeği getirdi.
• D) Işıklar söndü, perde açıldı.
• E) Dedem kalktı, pencereyi açtı.

Çözüm: D'de sönen ışıklar, açılan perdedir; cümlelerin ortak ögesi yoktur. Ötekilerde iki yüklem aynı özneyi paylaşır. Cevap: D.

Örnek 4 — Bağlı mı, ki'li mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bağlı cümledir?

• A) Biliyordum ki gelmeyecek.
• B) O kadar güldük ki karnımız ağrıdı.
• C) Duydum ki taşınıyormuşsunuz.
• D) Evi temizledik, fakat misafirler gelmedi.
• E) Sezdim ki haklıymışsın.

Çözüm: D'de iki eşit yargı "fakat" bağlacıyla bağlanmıştır; ikisi de tek başına tam bir cümledir. Ötekilerde "ki" bir temel cümleye yan cümle bağlar. Cevap: D.

• Uzun cümleyi birleşik sanmak. Tek yüklem ve fiilimsi yoksa cümle basittir.
• Fiilimsili cümleyi basit saymak. Fiilimsi öbeği bir yan cümledir; cümle girişik birleşiktir.
• "-ki" ekini "ki" bağlacı sanmak. "Masadaki" ya da "seninki" birleşik cümle kurmaz.
• Bağlı cümleyi ki'li birleşikle karıştırmak. Bağlı cümlede iki yargı eşittir.
• Sıralı cümlede ortak ögeyi gözden kaçırmak. Her yükleme ayrı soru sor.
• İç içe cümlede tek yüklem saymak. Alıntının da kendi yüklemi vardır.