Zarf tümleci

"Dedem yürüdü." Bu cümle bir olay bildirir, ama resmi çizmez. "Dedem her sabah bastonuyla, ağır ağır, sahile kadar yürüdü." Şimdi ne zaman, neyle, nasıl ve nereye kadar yürüdüğünü biliyoruz. Eklenen dört parçanın hiçbiri eylemi yapan değil, hiçbiri eylemden etkilenen de değil; hepsi eylemin çevresini, koşullarını anlatıyor. Bu parçalara zarf tümleci denir. Dolaylı tümleç dersinde zaman ve sebep bildiren hâl ekli sözlerin, eksiz yön sözcüklerinin ve edat öbeklerinin başka bir ögeye ait olduğunu belirtmiş, ayrıntıyı bu derse ertelemiştik. Şimdi o ögeyi bütün yüzleriyle tanıyoruz. Zarf tümleci, cümlenin en çok biçime bürünen ögesidir; bu yüzden onu biçiminden değil, yükleme sorulan sorudan tanımayı öğreneceğiz.

• Zarf tümlecini yükleme sorulan "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, ne ile" gibi sorularla bulursun.
• Zarf, zarf-fiil öbeği, edat öbeği ve ikileme biçimindeki zarf tümleçlerini tanırsın.
• Zarf tümlecini, aynı sözcüğün sıfat, nesne ya da dolaylı tümleç olarak kullanıldığı durumlardan ayırırsın.
• "İle" sözcüğünün edat mı bağlaç mı olduğuna bakarak ögeyi doğru belirlersin.

Zarf tümleci nedir?

Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı), yüklemi zaman, durum, miktar, yön, sebep, amaç, araç ya da benzerlik bakımından tamamlayan ögedir. Yükleme sorulan sorulara göre bulunur:

Zarf tümleci, cümlenin birden çok kez bulundurabildiği bir ögedir. "Dedem her sabah bastonuyla, ağır ağır, sahile kadar yürüdü" cümlesinde dört ayrı zarf tümleci vardır: her sabah (ne zaman?), bastonuyla (ne ile?), ağır ağır (nasıl?), sahile kadar (nereye kadar?).

Zarf tümlecinin biçimleri

Zarf tümleci pek çok biçimde karşına çıkar. Biçimlerin ortak noktası yükleme bağlanan soru türüdür.

1. Zarf: "Yarın gideceğiz." "Çabuk gel." Zarflar dersinde gördüğün sözcüklerin doğal görevi budur.
2. Zarf-fiil öbeği: "Güneş batınca sahilde yürüdük." Zarf-fiiller dersinde gördüğün gibi zarf-fiil kendi öbeğini kurar ve öbek bütün hâlinde zarf tümleci olur.
3. Edat öbeği: "ile, için, gibi, kadar, göre, doğru, rağmen, beri" gibi edatlarla kurulan öbekler: "Vapurla geçtik", "Senin için geldim", "Sabaha kadar bekledik", "Yağmura rağmen çıktık."
4. İkileme: "Ağır ağır yürüdü." "Gülüm gülüm baktı" gibi tekrarlar çoğunlukla durum bildirir.
5. Hâl eki taşıyan zaman ve sebep sözleri: Dolaylı tümleç dersinde gördüğün "dokuzda", "soğuktan" gibi sözler.
6. Eksiz yön sözcüğü: "İçeri gir", "Yukarı bak."
7. Zarf görevindeki sıfat: "Güzel konuştu." Burada "güzel" bir ismi değil, yüklemi niteler.

Edat öbekleri neden zarf tümlecidir?

Bir edat, önündeki sözcükle birleşip yüklemin koşulunu anlatır. "Okula kadar yürüdük" cümlesinde "okula" tek başına bir yönelme bildirirdi; "kadar" eklenince soru değişir. Artık "nereye?" değil, "nereye kadar?" diye sorarsın; öbek yürüyüşün sınırını gösterir. Aynı biçimde "Sabaha doğru uyudu" bir zamanı, "Herkese rağmen konuştu" bir karşıtlığı bildirir. Edat, hâl ekli sözcüğün yer bildirme işini üstlenip onu bir koşul öbeğine çevirir. Bu yüzden öbeği bütün alırsın ve içindeki hâl ekine ayrı bir öge görevi vermezsin.

Sıfat mı, zarf tümleci mi?

Bir sözcüğün türü ile cümledeki görevi ayrı şeylerdir. "Hızlı" sözcüğü "hızlı bir tren" öbeğinde bir ismi niteler; ögenin parçası olan bir sıfattır. "Tren hızlı gidiyor" cümlesinde ise yüklemi niteler; zarf tümlecidir. Sözcüğün hemen sağında bir isim duruyor ve sözcük o ismi tanımlıyorsa sıfattır; eylemi tanımlıyorsa zarf tümlecidir.

"İle" edat mı, bağlaç mı?

"İle" iki ayrı işte kullanılır.

• Edat: Araç ya da birliktelik bildirir ve zarf tümleci kurar. "Bıçakla doğradı" (ne ile?), "Annemle çarşıya gittik" (kiminle?).
• Bağlaç: İki ögeyi eşit biçimde bağlar. "Ayşe ile Mehmet yarışmayı kazandı" cümlesinde "Ayşe ile Mehmet" birlikte kazanan kişilerdir; öbeğin tamamı öznedir.

Sınama şudur: "ile" yerine "ve" koyabiliyorsan bağlaçtır. "Ayşe ve Mehmet yarışmayı kazandı" anlamlıdır; "bıçak ve doğradı" anlamsızdır. Bağlaç olan "ile"nin bağladığı sözcükler ayrı bir öge kurmaz; bağlandıkları ögenin parçası olur.

Zaman sözcükleri her zaman zarf tümleci değildir

"Sabah, akşam, yaz, kış, bahar" gibi sözcükler çoğunlukla zaman bildiren zarf tümlecidir: "Akşam döneceğim." Ama bu sözcükler isim olarak da kullanılır ve o zaman başka bir öge olur. "Bütün yıl yazı bekledik" cümlesinde "yazı" belirtme eki almıştır; "neyi bekledik?" sorusunun cevabıdır ve nesnedir. "Kışı köyde geçirdik" cümlesinde de "kışı" nesnedir. Zaman sözcüğünü gördüğünde ekine ve yükleme sorduğun soruya bak.

Eleme yöntemi

Zarf tümleci o kadar çok biçime girer ki onu doğrudan aramak yerine en sona bırakmak daha güvenlidir. Önce yüklemi bul. Sonra "kim, ne?" sorusuyla özneyi, "neyi, kimi, ne?" sorusuyla nesneyi, "nereye, nerede, nereden?" sorularıyla dolaylı tümleci ayır. Geriye kalan ve yüklemi bir koşul yönünden tamamlayan her öbek zarf tümlecidir.

Bu yöntemi bir cümlede deneyelim: "Kasabanın muhtarı geçen kış köylülere odun dağıtmak için belediyeden kamyon istedi." Yüklem "istedi"dir. Kim istedi? Kasabanın muhtarı; özne. Ne istedi? Kamyon; belirtisiz nesne. Nereden istedi? Belediyeden; dolaylı tümleç. Geriye iki öbek kalır: "geçen kış" ne zaman sorusuna, "köylülere odun dağıtmak için" niçin sorusuna cevap verir. İkisi de zarf tümlecidir. Dikkat et: "köylülere" sözcüğü yönelme eki taşısa da ana cümlenin dolaylı tümleci değildir; "dağıtmak" isim-fiiline bağlıdır ve amaç öbeğinin içinde kalır.

Eleme yöntemi, özellikle sayma sorularında hataları azaltır. Her öbeği bir kez, bir ögeye yerleştirdiğinde hiçbir parça açıkta kalmaz.

Soru kökleri

Sorular "bu cümlenin zarf tümleci hangisidir?", "hangisinde zarf tümleci durum bildirir?", "hangisinde 'ile' zarf tümleci kurmamıştır?", "cümlede kaç zarf tümleci vardır?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul, sonra özne, nesne ve dolaylı tümleci ayır. Geriye kalan ve yükleme "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, ne ile" sorularıyla bağlanan her öbek bir zarf tümlecidir.

Örnek 1 — Zarf-fiil öbeği

Soru: "Işıklar sönünce sahnede derin bir sessizlik oldu." cümlesinin zarf tümleci hangisidir?

• A) ışıklar
• B) ışıklar sönünce
• C) salonda
• D) derin bir sessizlik
• E) oldu

Çözüm: Ne zaman sessizlik oldu? Işıklar sönünce. Zarf-fiil öbeği öznesiyle birlikte zarf tümlecidir. "Sahnede" dolaylı tümleç, "derin bir sessizlik" öznedir. Cevap: B.

Örnek 2 — Sıfat mı, zarf mı?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "sıcak" sözcüğü zarf tümlecidir?

• A) Sıcak bir çorba içtik.
• B) Sıcak su bitti.
• C) Misafirlerimizi çok sıcak karşıladık.
• D) Sıcak günler geldi.
• E) Sıcak ekmek kokusu yayıldı.

Çözüm: C'de "sıcak" karşılama eyleminin nasıl olduğunu anlatır; yüklemi niteler. Ötekilerde bir ismi niteleyen sıfattır ve bir ögenin parçasıdır. Cevap: C.

Örnek 3 — Bağlaç "ile"

Soru: "Babamla amcam bahçeyi birlikte kazdı." cümlesinde "babamla amcam" hangi ögedir?

• A) Zarf tümleci
• B) Dolaylı tümleç
• C) Nesne
• D) Özne
• E) Yüklem

Çözüm: "İle" yerine "ve" koyalım: "Babam ve amcam bahçeyi kazdı." Anlam korunur; "ile" bağlaçtır ve iki kişi birlikte özneyi kurar. Cevap: D.

Örnek 4 — Sayma

Soru: "Çocuklar bayram sabahı erkenden sevinçle kalktı." cümlesinde kaç zarf tümleci vardır?

• A) Dört
• B) Bir
• C) Üç
• D) İki
• E) Hiç yoktur

Çözüm: Bayram sabahı (ne zaman?), erkenden (ne zaman?), sevinçle (nasıl?). "Çocuklar" öznedir. Cevap: C.

• Biçime bakıp soruyu unutmak. Zarf tümleci pek çok biçimde gelir; karar yüklemle kurulan sorudadır.
• Sıfatı zarf tümleci saymak. Bir ismi niteliyorsa bir ögenin parçasıdır.
• Bağlaç "ile"yi edat sanmak. "Ve" konabiliyorsa bağlaçtır; öge özne ya da nesne olabilir.
• Belirtme eki almış zaman sözcüğünü zarf tümleci saymak. "Kışı köyde geçirdik" nesnedir.
• Ek almamış "içeri, geri" gibi sözcükleri yer tamlayıcısı sanmak. "İçeri gir" zarf tümlecidir.
• Zarf-fiil öbeğini bölmek. "Güneş batınca" tek bir zarf tümlecidir.