Ara söz, ara cümle, cümle dışı unsurlar

"Hey, dikkat et! Ama bu kez, inan bana, merdiven gerçekten kaygan." Bu iki cümlede bir sürü sözcük var, ama hepsi aynı işi görmüyor. "Hey" kimseyi anlatmıyor, yalnızca dikkat çekiyor. "Ama" iki düşünceyi birbirine bağlıyor. "İnan bana" konuşanın araya soktuğu bir güvence. Bu sözcükleri çıkarsan cümlenin yargısı yerinde kalır: "Merdiven kaygan." Bir cümleyi ögelerine ayırırken en sık yapılan hatalardan biri, bu tür sözcükleri bir ögeye yerleştirmeye çalışmaktır. Ünitenin önceki derslerinde yüklemden zarf tümlecine kadar beş ögeyi tanıdık ve seslenmenin özne olmadığını not ettik. Bu son derste cümlenin içinde bulunduğu hâlde ögeler arasında sayılmayan unsurları ve bir ögeyi açıklamak için araya giren sözleri inceliyoruz.

• Ara sözü, açıkladığı ögenin parçası olarak ögelere ayırırsın.
• Ara cümleyi ara sözden ayırır ve ögelere ayırmada dışarıda bırakırsın.
• Ünlem, seslenme, cevap sözcükleri ve cümleleri bağlayan bağlaçları cümle dışı unsur olarak tanırsın.
• İki sözcüğü bağlayan bağlacın bir ögenin içinde kaldığını gösterirsin.

Ara söz

Ara söz, cümledeki bir ögeyi açıklamak ya da ona bilgi eklemek için araya sokulan, kendi yüklemi olmayan söz öbeğidir. Noktalama dersinde gördüğün gibi iki yanından virgülle ya da iki kısa çizgiyle ayrılır:

• "Dedem, köyün en yaşlı bahçıvanı, fidanlarımızı aşıladı."
• "Kuzenim -tıp fakültesi öğrencisi- bayramda bize geldi."

Ara sözün en önemli özelliği ögelere ayırmadaki yeridir: ara söz ayrı bir öge değildir, açıkladığı ögenin parçası olarak alınır. İlk cümlede kim aşıladı? "Dedem, köyün en yaşlı bahçıvanı". Özne, ara sözle birlikte bu öbeğin tamamıdır. İkinci cümlede de özne "kuzenim -tıp fakültesi öğrencisi-" öbeğidir.

Ara sözü tanımanın yolu, onu cümleden çıkarmaktır: cümle eksiksiz kalıyorsa ve çıkan söz önündeki sözcüğü açıklıyorsa bir ara sözle karşı karşıyasın. Ara söz hangi ögeyi açıklıyorsa o ögeye katılır; nesneyi açıklıyorsa nesnenin, dolaylı tümleci açıklıyorsa dolaylı tümlecin parçasıdır.

Ara sözü açan sözcükler

Ara söz çoğu kez "yani, özellikle, hele, bilhassa, hatta" gibi bir sözcükle açılır: "Bazı meyveleri, özellikle çileği, çok severim." Bu sözcük ara sözün başladığını haber verir ve ara sözün içinde kalır. Öge sorusunda "özellikle çileği" sözü, açıkladığı "bazı meyveleri" nesnesinin parçasıdır. Aynı sözcükler bir ara söz açmadan da kullanılabilir; o zaman yüklemi niteleyen birer zarf tümleci olurlar: "Bu soruyu özellikle sordum." Karar vermek için iki virgül ya da iki çizgi arasında kalıp kalmadığına ve önündeki bir ögeyi açıklayıp açıklamadığına bak.

Ara cümle

Ara cümle, cümlenin içine sokulan ve kendi yüklemi olan açıklama cümlesidir. Çoğunlukla iki kısa çizgi ya da ayraç arasında, bazen iki virgül arasında yazılır:

• "Komşumuz -oğlu geçen ay askere gitmişti- bugün çok sessizdi."
• "O yaz (ben on iki yaşındaydım) ilk kez denize girdim."

Ara cümle kendi içinde bir yargı taşır. Bu yüzden ana cümlenin ögelerine katılmaz; ögelere ayırmada dışarıda bırakılır. İlk cümlede "komşumuz" öznedir, "bugün" zarf tümleci, "çok sessizdi" yüklemdir; iki kısa çizgi arasındaki cümle hesaba katılmaz.

Ara söz ile ara cümleyi ayırmak için araya giren sözde zaman ve kişi bildiren bir yüklem olup olmadığına bak. "Tıp fakültesi öğrencisi" bir yargı kurmaz; ara sözdür. "Oğlu geçen ay askere gitmişti" bir yargı kurar; ara cümledir.

Cümle dışı unsurlar

Cümlede bulunan, ama yükleme bağlanmadığı için hiçbir soruya cevap vermeyen sözlere cümle dışı unsur denir. Ögelere ayırırken bu sözler ayrı tutulur.

1. Ünlemler: Bir duyguyu ya da tepkiyi anlatır: "Eyvah, ekmek yandı!" "Oh, sonunda bitti!" "Eyvah" ya da "oh" sözcüğüne yüklemden bir soru yöneltilemez.
2. Seslenmeler: Dinleyeni adıyla ya da unvanıyla çağırır: "Çocuklar, masaları toplayın." Özne dersinde gördüğün gibi seslenme özne değildir; bu cümlenin öznesi kişi ekinden anlaşılan "siz"dir.
3. Cevap sözcükleri: "Evet, hayır, peki, tamam" gibi sözler bir soruya ya da isteğe verilen tepkiyi gösterir: "Peki, yarın konuşuruz."
4. Cümleleri bağlayan bağlaçlar: "Ama, fakat, çünkü, oysa, yoksa, hatta" gibi bağlaçlar iki yargıyı birbirine bağlar ve hiçbir yargının ögesi olmaz: "Yağmur yağdı, ama maç ertelenmedi."

Bağlaç her zaman cümle dışı mıdır?

Hayır. Bağlacın yeri, neyi bağladığına bağlıdır. İki cümleyi ya da iki yargıyı bağlayan bağlaç cümle dışıdır. İki sözcüğü ya da iki öbeği bağlayan bağlaç ise bağladığı sözcüklerle birlikte bir ögenin içinde kalır. "Elma ve armut aldım" cümlesinde "elma ve armut" tek bir nesnedir; "ve" bu nesnenin içindedir. Zarf tümleci dersinde gördüğün bağlaç "ile" de böyledir: "Annemle babam geldi" cümlesinde "annemle babam" öznedir.

Karar vermek için bağlacı çıkarıp iki yanına bak: iki yanında ayrı yüklemler varsa cümleler bağlanmıştır; tek bir yüklemin iki parçası varsa sözcükler bağlanmıştır.

Ara söz ile seslenme

İkisi de virgülle ayrılır, ama işleri farklıdır. Seslenme cümlenin başında ya da sonunda dururken dinleyeni çağırır ve cümle dışıdır: "Ahmet, bu kutuyu taşır mısın?" Ara söz ise bir ögeyi açıklar ve o ögenin içindedir: "Ahmet, üst kattaki komşumuz, kutuları taşıdı." İlk cümlede özne gizlidir ("sen"); ikinci cümlede özne "Ahmet, üst kattaki komşumuz" öbeğidir. Virgülden sonra gelen sözün, önceki sözcüğü açıklayıp açıklamadığına bakarak ikisini ayırabilirsin.

Ögelere ayırmada sıra

Cümle dışı unsurları ve ara cümleleri ilk adımda ayır. Sonra kalan cümlede yüklemden başlayarak her ögeyi sırayla bul. Ara sözleri açıkladıkları ögeyle birlikte tut. Bu sıra, ünite boyunca öğrendiğin bütün soruları tek bir işlemde toplar: önce cümleyi temizle, sonra yükleme sor.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde cümle dışı unsur vardır?", "bu cümlede ara söz hangi ögenin içindedir?", "hangisinde iki kısa çizgi arasındaki söz bir ara cümledir?", "cümlenin ögeleri sırasıyla hangisidir?" gibi köklerle gelir. Ara sözü açıkladığı ögeye kat, ara cümleyi dışarıda bırak, ünlemi, seslenmeyi, cevap sözünü ve cümleleri bağlayan bağlacı ayır.

Örnek 1 — Ara söz hangi ögede?

Soru: "Bu yaz en sevdiğim şehri, İzmir'i, yeniden gezdim." cümlesinin nesnesi hangisidir?

• A) İzmir'i
• B) şehri
• C) en sevdiğim şehri
• D) en sevdiğim şehri, İzmir'i,
• E) bu yaz

Çözüm: "İzmir'i" ara sözdür ve önündeki "en sevdiğim şehri" öbeğini açıklar. Ara söz açıkladığı ögenin parçası olduğu için nesne ikisinin toplamıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Ara cümle

Soru: "Öğretmenimiz -sesi kısılmıştı- dersi fısıltıyla anlattı." cümlesinde ara cümle ayrıldıktan sonra kaç öge kalır?

• A) Dört
• B) Üç
• C) Beş
• D) İki
• E) Altı

Çözüm: Ara cümle ögelere katılmaz. Kalan cümlede "öğretmenimiz" özne, "dersi" nesne, "fısıltıyla" zarf tümleci, "anlattı" yüklemdir. Cevap: A.

Örnek 3 — Bağlacın yeri

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç bir ögenin içinde kalır?

• A) Çok aradım, ama bulamadım.
• B) Erken çıktı, çünkü yol uzundu.
• C) Hem kitap hem defter aldı.
• D) Gelecekti, fakat hastalandı.
• E) Susadım, oysa az önce su içtim.

Çözüm: C'de "hem … hem" iki sözcüğü bağlar ve "hem kitap hem defter" tek bir nesne olur. Ötekilerde bağlaç iki ayrı yargıyı bağlar ve cümle dışıdır. Cevap: C.

Örnek 4 — Seslenme mi, ara söz mü?

Soru: "Murat, yan masadaki arkadaşın, sana not bıraktı." cümlesinin öznesi hangisidir?

• A) Murat
• B) Murat, yan masadaki arkadaşın,
• C) Gizli özne (o)
• D) yan masadaki arkadaşın
• E) sana

Çözüm: "Yan masadaki arkadaşın" sözü "Murat"ı açıklar; bir ara sözdür. Murat burada çağrılan kişi değil, not bırakan kişidir. Özne ara sözle birlikte öbeğin tamamıdır. Cevap: B.

• Ara sözü ayrı bir öge saymak. Açıkladığı ögenin içindedir.
• Ara cümleyi ögelere katmak. Kendi yüklemi olduğu için dışarıda bırakılır.
• Seslenmeyi özne sanmak. Seslenme cümle dışıdır; özne çoğu kez gizlidir.
• Her bağlacı cümle dışı saymak. Sözcükleri bağlayan bağlaç ögenin içindedir.
• Ünlemi zarf tümleci sanmak. "Eyvah" yükleme bağlanmaz.
• Ara sözle seslenmeyi karıştırmak. Ara söz bir ögeyi açıklar, seslenme dinleyeni çağırır.