Dolaylı tümleç

"Mektubu gönderdim." Cümle eksiksizdir, ama merak uyandırır: kime? Nereden? "Mektubu İzmir'deki teyzeme postaneden gönderdim." Şimdi eylem bir haritaya oturdu: mektup bir yerden çıktı, bir kişiye yöneldi. Eylemin yönünü, bulunduğu yeri ya da çıkış noktasını bildiren bu ögelere dolaylı tümleç denir. Nesne dersinde "-a, -da, -dan" ekli sözcüklerin nesne olmadığını söyleyip onları bu derse bırakmıştık. Şimdi o sözcüklerin ne olduğunu, hangi durumda dolaylı tümleç sayıldığını ve aynı ekleri taşıdığı hâlde neden bazen başka bir ögeye dönüştüğünü inceliyoruz.

• Dolaylı tümleci taşıdığı üç hâl ekinden ve yükleme sorulan sorulardan tanırsın.
• Tamlama ve sıfat-fiil öbeği biçimindeki dolaylı tümleçlerin sınırını çizersin.
• Zaman ya da sebep bildiren "-da, -dan" ekli sözleri zarf tümlecinden ayırırsın.
• Yön sözcüklerinde, edat öbeklerinde ve deyimlerde dolaylı tümlecin bulunup bulunmadığına karar verirsin.

Dolaylı tümleç nedir?

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yüklemin bildirdiği eylemin yöneldiği, bulunduğu ya da çıktığı yeri gösteren ögedir. Üç hâl ekinden birini taşır ve yükleme bu eklere karşılık gelen sorularla bulunur:

"Yer" sözcüğünü geniş anla. Dolaylı tümleç bir mekân olabildiği gibi bir kişi ("teyzeme"), bir kurum ("belediyeden") ya da soyut bir kavram da olabilir: "Bu fikre katılıyorum." Neye katılıyorum? Bu fikre.

Dolaylı tümleç bir öbek olabilir

Öteki ögelerde olduğu gibi burada da yükleme sorduğun sorunun eksiksiz cevabını alırsın.

• Tamlama: "Dedemin eski evinin bahçesinde oynardık." Nerede oynardık? Dedemin eski evinin bahçesinde.
• Sıfat-fiil öbeği: "Geçen yaz tanıştığımız aileye kartpostal gönderdik." Kime gönderdik? Geçen yaz tanıştığımız aileye.
• İsim-fiil öbeği: "Kardeşim yüzmeye çok meraklıdır." Neye meraklı? Yüzmeye.

Nesne ile dolaylı tümleç

Bir cümlede ikisi birlikte bulunabilir: "Anahtarları komşuya bıraktık." Neyi bıraktık? Anahtarları; nesnedir. Kime bıraktık? Komşuya; dolaylı tümleçtir. Ayrım ekten okunur: "-ı" nesneyi, "-a, -da, -dan" dolaylı tümleci gösterir. Birleşik fiillerde nesne yoksa bile dolaylı tümleç bulunabilir: "Öğretmenimiz derslere çok özen gösterir." Neye özen gösterir? Derslere.

Birden çok dolaylı tümleç ve zamirler

Bir yüklem birden çok dolaylı tümleç alabilir: "Sabah treniyle Eskişehir'den Konya'ya geçtik." Nereden geçtik? Eskişehir'den. Nereye geçtik? Konya'ya. İki ayrı soru, iki ayrı dolaylı tümleç. Sayma sorularında her hâl ekli sözü ayrı ayrı yükleme sor; aynı soruya cevap veren sözler bir tamlama kurmuyorsa ayrı ögedir.

Kişi zamirleri de hâl eki alarak dolaylı tümleç olur: "Bu defter bende kalsın", "Ona haber verdim", "Senden bir ricam var." Bu cümlelerde "kimde, kime, kimden?" soruları zamiri verir. Zamirin kısa oluşu onu ögeden düşürmez; bir sözcükten oluşan dolaylı tümleç de tam bir ögedir.

Aynı ek, başka öge: zaman ve sebep

Dolaylı tümleç için hâl eki gerekir, ama yeterli değildir. Hâl ekli söz yer, kişi ya da yönelme değil de zaman ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci olur.

• Zaman bildiren "-da": "Ders tam dokuzda başladı." Nerede başladı? diye soramazsın; "ne zaman başladı?" sorusuna cevap verir. "Dokuzda" zarf tümlecidir. Karşılaştır: "Ders büyük salonda başladı" cümlesinde "büyük salonda" dolaylı tümleçtir.
• Sebep bildiren "-dan": "Soğuktan dişleri takırdıyordu." Nereden takırdıyordu? diye sorulmaz; "niçin?" sorusuna cevap verir. "Soğuktan" zarf tümlecidir. Karşılaştır: "Soğuk bir odadan çıktı" cümlesinde "soğuk bir odadan" dolaylı tümleçtir.

Karar vermek için eki değil, yükleme sorduğun soruyu esas al: "nereye, nerede, nereden, kime…" sorusuna cevap veriyorsa dolaylı tümleç, "ne zaman, niçin, nasıl" sorusuna cevap veriyorsa zarf tümlecidir.

"Sonunda" gibi kalıplaşmış sözler

Bazı hâl ekli sözler kalıplaşıp zarf gibi kullanılır. "Sonunda anlaştık" cümlesinde "sonunda" bir yer değil, bir zaman bildirir: uzun bir sürecin ardından. Bu yüzden zarf tümlecidir. "Sokağın sonunda bir fırın vardı" cümlesinde ise "sokağın sonunda" bir yeri gösterir ve dolaylı tümleçtir. "Başta", "yerinde", "önünde" gibi sözlerde de aynı sınamayı uygula. Karar verirken sözün önünde bir tamlayan olup olmadığına da bak: "masanın", "evin", "yolun" gibi bir tamlayan varsa söz büyük olasılıkla bir yeri gösteriyordur.

Yön sözcükleri

"İçeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri" sözcükleri hâl eki almadan kullanıldığında yön bildiren birer zarftır ve zarf tümleci olur: "Çocuklar dışarı çıktı." Aynı sözcükler hâl eki aldığında isimleşir ve dolaylı tümleç olur: "Çocuklar dışarıya çıktı." Anlam neredeyse aynıdır; öge türünü belirleyen, ekin bulunup bulunmamasıdır. Zarflar dersinde gördüğün yön zarflarının cümledeki karşılığı budur.

Edat öbekleri dolaylı tümleç olmaz

Hâl ekli bir söz bir edatla birlikte kullanıldığında öbeğin görevi değişir. "Hafta sonuna kadar izin aldı" cümlesinde "hafta sonuna kadar" bir süre sınırı bildirir; "kadar" edatıyla kurulmuş bir zarf tümlecidir. "Köye doğru yürüdük" cümlesinde "köye doğru" da bir yön öbeği olarak zarf tümleci sayılır. "Göre, kadar, doğru, karşı, rağmen" gibi edatlar gördüğünde öbeği bütün olarak al ve bir sonraki derste göreceğin zarf tümleci ölçütlerine vur.

Deyimin içindeki hâl ekli sözcük

Yüklem dersinde gördüğün gibi deyim bölünmez. "Babam haberi duyunca küplere bindi" cümlesindeki "küplere" bir yön bildirmez; kalıplaşmış sözün içinde kalır ve ona ayrıca "nereye?" diye soramazsın. Hâl ekli bir sözcüğü dolaylı tümleç diye işaretlemeden önce, yüklemle birlikte kalıplaşmış bir anlam kurup kurmadığına bak.

Soru kökleri

Sorular "bu cümlenin dolaylı tümleci hangisidir?", "hangisinde dolaylı tümleç yoktur?", "hangisinde '-da' ekli söz dolaylı tümleç değildir?", "cümlede kaç dolaylı tümleç vardır?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul, sonra "nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?" sorularını yönelt. Hâl ekli sözün zaman ya da sebep bildirip bildirmediğini, bir edata ya da deyime bağlı olup olmadığını denetle.

Örnek 1 — Öbeğin sınırı

Soru: "Tatilde kaldığımız otelin terasından denizi seyrettik." cümlesinin dolaylı tümleci hangisidir?

• A) tatilde
• B) terasından
• C) otelin terasından
• D) tatilde kaldığımız otelin terasından
• E) denizi

Çözüm: Nereden seyrettik? "Tatilde kaldığımız otelin terasından." "Tatilde" sıfat-fiile bağlıdır ve öbeğin içindedir. Cevap: D.

Örnek 2 — Zaman bildiren "-de"

Soru: Bulunma ekli söz hangi cümlede bir yer değil, zaman bildirir?

• A) Toplantı küçük salonda yapıldı.
• B) Anahtarlar babamda kaldı.
• C) Kitaplar rafta duruyor.
• D) Otobüs gece yarısında hareket etti.
• E) Çocuklar bahçede oynuyor.

Çözüm: D'de "gece yarısında" bir zaman bildirir ve "ne zaman?" sorusuna cevap verir; zarf tümlecidir. Ötekiler bir yer ya da kişi bildirir. Cevap: D.

Örnek 3 — Nesne ile dolaylı tümleç

Soru: "Eski oyuncakları yan binadaki çocuklara verdik." cümlesinde hangi ögeler vardır?

• A) Özne, nesne, yüklem
• B) Nesne, dolaylı tümleç, yüklem
• C) Dolaylı tümleç, zarf tümleci, yüklem
• D) Özne, dolaylı tümleç, yüklem
• E) Nesne, zarf tümleci, yüklem

Çözüm: Neyi verdik? Eski oyuncakları (nesne). Kime verdik? Yan binadaki çocuklara (dolaylı tümleç). Özne gizlidir ve sözcük olarak cümlede yer almaz. Cevap: B.

Örnek 4 — Yön sözcüğü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yön bildiren sözcük dolaylı tümleçtir?

• A) Kedi dışarı kaçtı.
• B) Kuşlar yukarı uçtu.
• C) Çocuk içeri koştu.
• D) Balon yukarıya yükseldi.
• E) Araba geri döndü.

Çözüm: D'de "yukarı" hâl eki almış ve isimleşmiştir; "nereye?" sorusunun cevabıdır. Ötekilerde yön sözcükleri eksizdir ve zarf tümlecidir. Cevap: D.

• Zaman bildiren "-da" ekini dolaylı tümleç saymak. "Dokuzda" ne zaman sorusuna cevap verir.
• Sebep bildiren "-dan" ekini dolaylı tümleç saymak. "Soğuktan" niçin sorusuna cevap verir.
• Eksiz yön sözcüğünü dolaylı tümleç saymak. "Dışarı çıktı" zarf, "dışarıya çıktı" dolaylıdır.
• Edat öbeğini dolaylı tümleç saymak. "Akşama kadar" zarf tümlecidir.
• Deyimin parçasını ayrı öge yapmak. "Küplere bindi" bölünmez.
• Öbeği bölmek. Tamlama ve sıfat-fiil öbeği bütün olarak alınır.