Nesne

"Dedem gazeteyi okudu." "Dedem gazete okudu." İki cümle arasında tek bir ses farkı var: "-yi". Ama anlam kayıyor. İlkinde belli bir gazete kastediliyor, belki sabah kapıya bırakılan; ikincisinde yalnızca dedenin ne tür bir işle uğraştığı söyleniyor. İki cümlede de okunan şey yüklemin etkilediği ögedir, yani nesnedir. Fark, nesnenin belirli bir varlığı mı yoksa genel bir türü mü gösterdiğindedir. Önceki derste özneyi, eylemi yapanı bulduk ve "ne?" sorusunun bazen bir nesne verdiğini gördük. Bu derste o nesneyi kendi başına ele alıyoruz: nasıl bulunur, hangi biçimleri vardır ve hangi sözcükler nesneye benzediği hâlde nesne değildir.

• Nesneyi yükleme sorduğun "neyi, kimi, ne?" sorularıyla bulursun.
• Belirtili ve belirtisiz nesneyi ayırır, belirtisiz nesneyi özneden ayırırsın.
• Tamlama, fiilimsi öbeği ve alıntı cümle biçimindeki nesnelerin sınırını çizersin.
• Deyim ve birleşik fiil içindeki sözcükleri nesne saymamayı, iyelik ekini belirtme ekiyle karıştırmamayı öğrenirsin.

Nesne nedir?

Nesne, yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen ögedir. Yalnızca geçişli yüklemli cümlelerde bulunur. Fiil çatısı dersinde gördüğün "neyi?" sınaması burada yeniden işe yarar: yükleme "neyi?" sorulabiliyorsa cümlede nesne olabilir, sorulamıyorsa olamaz. "Çocuklar parkta koştu" cümlesinde nesne yoktur, çünkü "koşmak" geçişsizdir.

Nesne iki biçimde bulunur.

Belirtili nesne

Belirtili nesne, belirtme hâl eki "-ı, -i, -u, -ü" almış nesnedir. Yükleme yöneltilen soru "neyi?" ya da "kimi?"dir:

• "Ablam eski fotoğrafları kutuya yerleştirdi." → Neyi yerleştirdi? Eski fotoğrafları.
• "Toplantıda yeni müdürü tanıdık." → Kimi tanıdık? Yeni müdürü.

Belirtili nesne belli bir varlığı gösterir. Dinleyen, hangi fotoğrafların kastedildiğini bilir.

Zamirler de nesne olabilir ve çoğu zaman belirtme eki alır: "Onu çarşıda gördüm", "Bunu kim yaptı?"

Belirtisiz nesne

Belirtisiz nesne, hâl eki almamış, yalın hâldeki nesnedir. Yükleme "ne?" diye sorulur:

• "Annem akşam için börek yaptı." → Ne yaptı? Börek.

Belirtisiz nesne belli bir varlığı değil, bir türü gösterir ve çoğu kez yüklemin hemen önünde durur. "Annem böreği yaptı" dersen belli bir börekten, belki daha önce konuşulan birinden söz edersin. Belirtisiz nesnenin önüne "bir" de gelebilir: "Komşumuz bize bir tepsi baklava getirdi." Bu sayı sıfatı nesneyi belirli yapmaz; nesne hâl eki almamıştır ve belirtisiz kalır.

Özne dersinde gördüğün gibi "ne?" sorusu özneyi de verebilir. İkisini ayırmak için cevabın eylemi yapıp yapmadığına bak ve belirtme ekini dene: "böreği yaptı" anlamlıdır, demek ki "börek" nesnedir.

Nesne bir öbek olabilir

Nesne tek sözcük olmak zorunda değildir. "Neyi?" sorusunun eksiksiz cevabını al.

• Tamlama: "Komşumuzun yeni arabasını gördük." Neyi gördük? Komşumuzun yeni arabasını.
• Sıfat-fiil öbeği: "Dün pazardan aldığın elmaları yıkadım." Neyi yıkadım? Dün pazardan aldığın elmaları. "Dün" ve "pazardan" sıfat-fiile bağlıdır; ana cümlenin ayrı ögeleri değildir.
• İsim-fiil öbeği: "Sabah erken kalkmayı hiç sevmem." Neyi sevmem? Sabah erken kalkmayı.

Alıntı cümle nesne olabilir

Başkasının sözü tırnak içinde aktarıldığında, bu söz ana cümlede bir öge olur: "Rehber 'Lütfen gruptan ayrılmayın.' dedi." Ne dedi? Tırnak içindeki cümlenin tamamı. Bu cümle kendi içinde bir yüklem taşısa da ana cümlede tek bir ögedir ve nesnedir. Yüklem dersinde örneklediğimiz iç içe cümlenin ana cümledeki yeri budur.

Alıntı "diye" sözüyle bağlandığında ("… diye sordu") kaynaklar arasında farklı değerlendirmeler bulunur; bazıları "diye"li öbeği bir zarf tümleci olarak ele alır. Nesne sorularında güvenli olan, "dedi, söyledi" gibi yüklemlere doğrudan bağlanan alıntılardır.

Nesneye benzeyen, ama nesne olmayanlar

1. Deyimin içindeki sözcük. "Arkadaşım bu konuda bana göz kırptı" gibi bir cümlede, deyim olarak kullanılan bir söz yüklemin parçasıdır; içindeki "göz" ayrı bir nesne sayılmaz. Belirtme eki almış sözcük de deyimin parçası olabilir: "Babam bu sorunu da kafasına takmadı" cümlesinde "kafasına takmak" bir deyimdir ve yüklem olarak bütün hâlinde alınır; nesne "bu sorunu"dur.
2. Birleşik fiilin isim parçası. "Hatasını fark etti" cümlesinde "fark" bir nesne değildir; "fark etmek" birleşik fiildir. Nesne "hatasını"dır.
3. İyelik ekli sözcük. "-ı" ekinin iki kimliği vardır. "Kapının kolu kırıldı" cümlesinde "kolu" sözcüğündeki "-u" iyelik ekidir ve sözcük öznenin parçasıdır. "Kapının kolunu tamir etti" cümlesinde ise "-nu" belirtme ekidir. Sınama: ekin önünde bir tamlayan ("kapının") varsa ve ek, tamlananı kuruyorsa iyeliktir; sözcüğü "neyi?" sorusu veriyorsa belirtmedir.
4. Diğer hâl ekleri. "-a, -da, -dan" taşıyan sözcükler nesne olamaz: "Kardeşime mektup yazdım" cümlesinde nesne "mektup", "kardeşime" ise bir dolaylı tümleçtir. Bu ögeyi bir sonraki derste işleyeceğiz.

Edilgen yüklemde nesne yoktur

Etken bir cümle edilgene çevrildiğinde nesne sözde özne olur: "İşçiler duvarı ördü" → "Duvar örüldü." Edilgen yüklemli cümlede nesne aranmaz. Bu, özne dersindeki sözde özne kavramının öteki yüzüdür.

Nesnenin yeri

Belirtisiz nesne yüklemden ayrılmaz. "Annem akşam için börek yaptı" cümlesinde "börek" sözcüğünü başa alıp "Börek annem akşam için yaptı" dersen cümle tuhaflaşır. Belirtili nesne ise cümlede daha serbesttir: "Eski fotoğrafları ablam kutuya yerleştirdi" de doğal bir cümledir. Bu serbestlik bir vurgu aracıdır. Yüklemin hemen önüne getirilen öge öne çıkar: "Fotoğrafları kutuya ablam yerleştirdi" cümlesinde vurgu, işi yapanın kim olduğundadır. Anlam bilgisi derslerinde vurgulanan ögeyi bulma sorularıyla karşılaştığında bu kuralı hatırla. Nesneyi ararken yerine değil, yükleme sorduğun sorunun cevabına güven; nesne cümlenin başında da ortasında da olabilir.

Ortak nesne

Sıralı cümlelerde bir nesne birden çok yükleme ortak olabilir: "Faturayı inceledi, onayladı, dosyaya kaldırdı." Üç yüklemin nesnesi de "faturayı"dır.

Soru kökleri

Sorular "bu cümlenin nesnesi hangisidir?", "hangisinde nesne belirtisizdir?", "hangisinde nesne yoktur?", "hangisinde '-ı' eki almış sözcük nesne değildir?" ya da "nesne bir öbekten oluşmuştur" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul, geçişli olup olmadığını sına, sonra yükleme "neyi, kimi, ne?" diye sor ve cevabın tamamını al. Deyim ve birleşik fiil parçalarını yükleme bırak.

Örnek 1 — Nesnenin sınırı

Soru: "Geçen hafta kütüphaneden ödünç aldığım romanı bitirdim." cümlesinin nesnesi hangisidir?

• A) romanı
• B) aldığım romanı
• C) ödünç aldığım romanı
• D) geçen hafta kütüphaneden ödünç aldığım romanı
• E) kütüphaneden

Çözüm: Neyi bitirdim? "Geçen hafta kütüphaneden ödünç aldığım romanı." Zaman ve kaynak bildiren sözcükler "aldığım" sıfat-fiiline bağlıdır ve öbeğin içindedir. Cevap: D.

Örnek 2 — Belirtili, belirtisiz

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne belirtisizdir?

• A) Pencereyi sildim.
• B) Anahtarı buldum.
• C) Kahvaltıda peynir yedik.
• D) Faturayı ödedim.
• E) Paketi açtım.

Çözüm: C'de "peynir" hâl eki almamıştır ve yükleme "ne yedik?" diye sorulur. Ötekilerde nesne belirtme eki almıştır. Cevap: C.

Örnek 3 — Birleşik fiil tuzağı

Soru: "Öğrenciler öğretmenin uyarısını dikkate aldı." cümlesinin nesnesi hangisidir?

• A) öğrenciler
• B) öğretmenin uyarısını
• C) dikkate
• D) uyarısını dikkate
• E) aldı

Çözüm: "Dikkate almak" kalıplaşmış bir söz öbeğidir ve yükleme aittir. Neyi dikkate aldılar? Öğretmenin uyarısını. Cevap: B.

Örnek 4 — Nesnesiz cümle

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?

• A) Duvarı boyadılar.
• B) Duvar boyandı.
• C) Duvara resim astı.
• D) Duvarı yıktılar.
• E) Duvar kâğıdı seçti.

Çözüm: B'nin yüklemi edilgendir; "duvar" sözde öznedir ve cümlede nesne bulunmaz. Cevap: B.

• Geçişsiz yüklemli cümlede nesne aramak. "Neyi?" sorulamıyorsa nesne yoktur.
• Belirtisiz nesneyi özne sanmak. Eylemi yapmıyor ve "-ı" alabiliyorsa nesnedir.
• Öbeği bölmek. Sıfat-fiil ve isim-fiil öbekleri bütün olarak nesnedir.
• Deyim ya da birleşik fiil parçasını nesne saymak. "Fark etti", "dikkate aldı" yükleme aittir.
• İyelik ekini belirtme eki sanmak. "Kapının kolu" öznedir, "kapının kolunu" nesnedir.
• "-a, -da, -dan" ekli sözcüğü nesne saymak. Bunlar dolaylı tümleçtir.