Özne ve sözde özne

"Ne düştü?" sorusunu sor, cevap "vazo" olur. "Ne kırdı?" sorusunu sor, cevap yine "vazo" olabilir. Ama ilk cümlede vazo olayın kahramanıdır, ikinci cümlede olaydan etkilenendir: "Vazo düştü" ile "Çocuk vazoyu kırdı" arasındaki fark budur. Aynı soru sözcüğü iki ayrı ögeyi verebildiği için özne bulmak, çoğu öğrencinin düşündüğünden daha dikkatli bir iştir. Bir önceki derste her çözümlemenin yüklemle başladığını gördük. Şimdi yükleme sorulan ilk soruya geçiyoruz: Bu yargıyı kim ya da ne gerçekleştiriyor? Fiil çatısı dersinde adını andığımız sözde özne de bu derste yerini buluyor.

• Özneyi yükleme "kim?" ya da "ne?" sorusunu yönelterek bulursun.
• Tamlama ve fiilimsi öbeği biçimindeki öznelerin sınırını doğru çizersin.
• Gizli özneyi kişi ekinden, sözde özneyi edilgen yüklemden tanırsın.
• Özneyi, aynı soruya cevap veren belirtisiz nesneden ayırırsın.

Özne nedir?

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yüklemin bildirdiği durumda bulunan ögedir. Yüklemle birlikte cümlenin temel ögesidir. Bulmak için yükleme "kim?" ya da "ne?" sorusunu sorarsın:

• "Komşumuzun oğlu üniversiteyi kazandı." → Kim kazandı? Komşumuzun oğlu.
• "Sokak lambaları bir anda söndü." → Ne söndü? Sokak lambaları.

Özne fiil cümlesinde de isim cümlesinde de bulunur. "Oda çok karanlıktı" cümlesinde ne karanlıktı? Oda. Yüklem bir durum bildirir, özne o durumda olandır.

"Var" ve "yok" yüklemli cümlelerde de özne vardır: "Buzdolabında taze peynir var." Ne var? Taze peynir.

Soruyu yalnızca yükleme sor

Özne sorusunu sorarken yalnızca yüklemi kullan, cümlenin öteki sözcüklerini soruya katma. "Kardeşim akşam yemeğinde pilav yedi" cümlesinde "Ne yedi?" diye sorarsan cevap "pilav" olur; ama bu özne değil, nesnedir. Özne sorusu "Kim yedi?"dir ve cevabı "kardeşim"dir.

Aynı "ne?" sorusunun iki ögeyi verebilmesi özne bulmada dikkat isteyen bir noktadır. Ayırmanın yolu, cevabın eylemi yapan mı yoksa eylemden etkilenen mi olduğuna bakmaktır. "Çatıdan kar kaydı" cümlesinde kar kayma işini kendisi yapar; öznedir. "Kardeşim pilav yedi" cümlesinde pilav yeme işini yapmaz, ondan etkilenir; nesnedir. Bir de şu sınama işe yarar: Cevabı "-ı/-i" ekiyle yeniden yaz. "Pilavı yedi" anlamlıdır, "karı kaydı" anlamsızdır. Belirtme eki alabilen, nesnedir.

Özne bir öbek olabilir

Özne de yüklem gibi bölünmeyen bir öbek olabilir. Sınırını çizmek için yükleme sorduğun sorunun cevabını eksiksiz al.

• İsim tamlaması: "Kardeşimin öğretmeni bugün bizi aradı." Kim aradı? Kardeşimin öğretmeni. "Kardeşimin" sözcüğü ayrı bir öge değildir; tamlamanın parçasıdır.
• Sıfat tamlaması: "Yeni taşınan komşu kapımızı çaldı." Kim çaldı? Yeni taşınan komşu.
• Fiilimsi öbeği: "Her sabah parkta koşmak ona iyi geliyor." Ne iyi geliyor? Her sabah parkta koşmak. Bütün isim-fiil öbeği öznedir.

Fiilimsiler derslerinde gördüğün gibi fiilimsi, kendi nesnesini ve tümleçlerini toplar. Bu sözcükler ana cümlenin ayrı ögeleri olmaz; fiilimsiyle birlikte tek bir ögenin içinde kalır.

Gizli özne

Özne cümlede bir sözcük olarak bulunmayabilir. Bu durumda yüklemin kişi eki özneyi gösterir: "Sabah erkenden uyandım." Kim uyandı? Ben. Özne cümlede söylenmemiş, "-m" kişi ekinden anlaşılmıştır. Buna gizli özne denir. Sorularda "özne cümlede yoktur, kişi ekinden anlaşılır" biçiminde de anılır.

Gizli özne yalnızca kişi ekinin açıkça bir kişiyi gösterdiği durumlarda aranır. Üçüncü tekil kişide ek görünmez, ama özne yine bağlamdan anlaşılabilir: "Geldi." Kim? O.

Sözde özne

Fiil çatısı dersinde edilgen fiillerin eylemi yapanı gizlediğini gördük. Edilgen yüklemli cümlede yükleme "ne?" ya da "kim?" diye sorduğunda bulduğun öge, eylemi yapan değildir; eylemden etkilenendir. Buna sözde özne denir.

• "Eski köprü yeniden yapıldı." → Ne yapıldı? Eski köprü. Köprü yapma işini yapmamıştır; sözde öznedir.

Sözde özneyi tanımanın yolu yüklemin çatısına bakmaktır: yüklem edilgense ("-ıl", "-n") bulunan öge sözde öznedir. Yüklem dönüşlüyse durum farklıdır. "Ablam her sabah aynanın önünde özenle taranır" cümlesinde ablam tarama işini kendi üzerine yapar ve gerçek öznedir.

Edilgen cümlede eylemi yapan "tarafından" sözüyle anılabilir: "Köprü mühendisler tarafından yapıldı." Bu öbek özne değildir. Özne yine sözde öznedir: köprü.

Öznesiz cümle

Geçişsiz bir fiilden kurulmuş edilgen yüklemli cümlelerin sözde öznesi de bulunmaz: "Bu kapıdan bahçeye çıkılır." Ne çıkılır? Sorunun cevabı yoktur. Böyle cümleler genel bir yargı bildirir ve öznesizdir. "Hangisinde özne yoktur?" sorusunu gördüğünde önce bu yapıyı ara: geçişsiz bir köke gelmiş edilgen eki, öznesizliğin en açık işaretidir. Gizli özneli cümleyle karıştırma; orada kişi eki bir özneyi gösterir.

Seslenme özne değildir

"Mert, pencereyi kapatır mısın?" cümlesinde "Mert" bir kişinin adıdır ve pencereyi kapatacak olan da odur. Yine de bu sözcük özne değildir. Seslenme, konuşanın kime hitap ettiğini gösterir ve cümlenin yapısına katılmaz; virgülle ayrılır. Yüklemin öznesi kişi ekinden anlaşılan "sen"dir ve gizlidir. Seslenmeler, ünlemler ve bağlaçlar gibi cümle dışında kalan unsurları bu ünitenin son dersinde ayrıca işleyeceğiz. Şimdilik, virgülle ayrılmış bir hitabı öznenin yerine koymamayı hatırla.

Ortak özne

Sıralı cümlelerde birden çok yüklem tek bir özneyi paylaşabilir: "Dedem kahvesini içti, gazetesini okudu, bahçeye çıktı." Üç yüklemin öznesi de "dedem"dir. Özne yalnızca ilk cümlede söylenmiş, ötekilerde tekrar edilmemiştir.

Özne ile yüklem uyumu

Özne ile yüklem kişi bakımından uyuşur: "Ben geldim", "Siz geldiniz." Sayı bakımından ise esneklik vardır. İnsan dışı çoğul öznelerde yüklem çoğunlukla tekil kalır: "Yapraklar sarardı." İnsan öznelerde çoğul yüklem de kullanılır: "Öğrenciler geldiler" ya da "Öğrenciler geldi." Anlatım bozuklukları ünitesinde bu uyumun bozulduğu cümlelerle yeniden karşılaşacaksın.

Soru kökleri

Sorular "bu cümlenin öznesi hangisidir?", "hangisinde özne gizlidir?", "hangisinde sözde özne vardır?", "hangisinde özne yoktur?" ya da "hangisinde 'ne?' sorusunun cevabı özne değildir?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul, sonra yalnızca yükleme "kim, ne?" diye sor. Cevap bir öbekse öbeğin tamamını al. Yüklemin çatısına bak: edilgense sözde özne, geçişsiz edilgense öznesiz cümle.

Örnek 1 — Öznenin sınırı

Soru: "Köyün girişindeki yaşlı çınar ağacı dün geceki fırtınada devrildi." cümlesinin öznesi hangisidir?

• A) çınar ağacı
• B) yaşlı çınar ağacı
• C) girişindeki yaşlı çınar ağacı
• D) köyün girişindeki yaşlı çınar ağacı
• E) fırtınada

Çözüm: Ne devrildi? sorusunun eksiksiz cevabı "köyün girişindeki yaşlı çınar ağacı"dır. "Köyün girişindeki" sözü ağacı niteler ve öbeğin içindedir. Cevap: D.

Örnek 2 — Özne mi, nesne mi?

Soru: Hangi cümlede yükleme sorulan "ne?" eylemi yapanı verir?

• A) Annem kurabiye yaptı.
• B) Kardeşim şarkı söyledi.
• C) Dağlardan soğuk bir rüzgâr esti.
• D) Babam gazete okudu.
• E) Ablam mektup yazdı.

Çözüm: C'de rüzgâr esme işini kendisi yapar; "rüzgârı esti" anlamsızdır. Ötekilerde "ne?" sorusunun cevabı belirtisiz nesnedir: kurabiyeyi yaptı, şarkıyı söyledi. Cevap: C.

Örnek 3 — Gizli özne

Soru: "Tatilde her gün denize girdik." cümlesinin öznesi için hangisi doğrudur?

• A) Özne "denize"dir.
• B) Özne "tatilde"dir.
• C) Özne gizlidir; "-k" kişi eki "biz"i gösterir.
• D) Cümlede sözde özne vardır.
• E) Cümle öznesizdir.

Çözüm: Kim girdi? Biz. Özne cümlede söylenmemiş, yüklemin kişi ekinden anlaşılmıştır. Cevap: C.

Örnek 4 — Sözde özne

Soru: "Toplantının saati son anda değiştirildi." cümlesindeki "toplantının saati" için hangisi doğrudur?

• A) Gerçek öznedir.
• B) Nesnedir.
• C) Sözde öznedir.
• D) Gizli öznedir.
• E) Zarf tümlecidir.

Çözüm: Yüklem edilgendir; saati kimin değiştirdiği söylenmemiştir. "Toplantının saati" değiştirme işini yapmamış, ondan etkilenmiştir. Cevap: C.

• "Ne?" sorusunun her cevabını özne saymak. Belirtisiz nesne de "ne?" sorusuna cevap verir.
• Soruya yüklem dışındaki sözcükleri katmak. Özne sorusu yalnızca yükleme yöneltilir.
• Tamlamayı ya da fiilimsi öbeğini bölmek. "Kardeşimin öğretmeni" tek bir öznedir.
• Edilgen cümlede sözde özneyi gerçek özne saymak. Eylemi yapmıyorsa sözde öznedir.
• "Tarafından" öbeğini özne sanmak. Eylemi yapanı gösterse de özne değildir.
• Dönüşlü yüklemin öznesini sözde özne saymak. "Annem giyindi" cümlesinde özne gerçektir.