Yüklem

"Dün akşam, bütün gün yağan yağmurdan sonra, bahçedeki yaşlı ceviz ağacının altında…" Cümle uzuyor, ayrıntı çoğalıyor, ama bir şey eksik: ne oldu? Okur hâlâ bekliyor. Sonuna tek bir sözcük ekle, "oturduk", ve bütün o ayrıntılar bir anda yerine oturur. Bu sözcük cümlenin yüklemidir. Yüklem gelmeden cümle bir yargı kurmaz; yüklem geldiğinde öteki bütün sözcükler ona bağlanır. Sözcük türleri ve fiiller ünitelerinde sözcükleri tek tek tanıdık. Bu üniteyle birlikte sözcüklerin cümle içinde üstlendiği görevlere, yani ögelere geçiyoruz. İlk ve en önemli adım, her çözümlemenin başladığı yeri bulmak: yüklemi.

• Yüklemin cümlede yargıyı taşıyan öge olduğunu ve öge çözümlemesinin yüklemle başladığını açıklarsın.
• Çekimli fiil ve ek fiil almış isim soylu sözcüklerden oluşan yüklemleri tanırsın.
• Tamlama, deyim ve birleşik fiil biçimindeki yüklemlerin sınırını doğru çizersin.
• Devrik, sıralı ve ortak yüklemli cümlelerde yüklemi ve yüklem sayısını belirlersin.

Cümle ve öge

Cümle, bir yargı bildiren söz dizisidir. Bu yargıyı taşıyan ve cümleyi bitiren ögeye yüklem denir. Cümlenin öteki parçaları yükleme bağlanır ve ona sorulan sorularla bulunur. Bu parçalara öge denir.

Ögeler iki gruba ayrılır:

Bu ünitede her ögeyi ayrı bir derste işleyeceğiz. Hepsinin ortak kuralı şudur: Öge çözümlemesi yüklemle başlar. Yüklemi bulmadan özneyi, nesneyi ya da tümleçleri soramazsın, çünkü bütün sorular yükleme yöneltilir: "Kim oturdu?", "Nerede oturduk?", "Ne zaman oturduk?"

Yüklemi tanımanın iki yolu

Yüklem iki biçimde karşına çıkar:

1. Çekimli fiil: Kip ve kişi eki almış bir fiil. "Kardeşim erkenden uyudu." Yüklem "uyudu"dur ve cümle bir fiil cümlesidir.
2. Ek fiil almış isim soylu sözcük: Ek fiil dersinde gördüğün gibi bir isim, sıfat, zamir, hatta "-da" gibi bir ek taşıyan isim yüklem olabilir. "Pencere açıktı." "Anahtar çantada." Bu cümleler isim cümlesidir. Ek fiilin geniş zaman biçimi olan "-dır" üçüncü kişide çoğu kez düşer: "Anahtar çantada(dır)."

Fiilimsiler tek başlarına yüklem olmaz. "Okula giderken" bir yargı kurmaz; cümlenin başka bir yerde bir yüklem beklediğini gösterir. Bir fiilimsi ancak ek fiil alırsa yüklem olur: "Tek isteği dinlenmekti."

Yüklem bir öbek olabilir

Yüklem çoğu zaman tek bir sözcük değildir. Yüklemi oluşturan sözcükler bir bütün olarak alınır ve bölünmez.

• Tamlama: "Kardeşim okulun en çalışkan öğrencisidir." Yüklem "okulun en çalışkan öğrencisidir" öbeğidir. "Okulun" sözcüğünü ayırıp başka bir öge yapamazsın; o, tamlamanın bir parçasıdır.
• Birleşik fiil: "Kardeşim bu kararı kabul etti." Yüklem "kabul etti"dir. "Kabul" sözcüğü bir nesne değildir; yardımcı fiille kaynaşıp tek bir iş anlatır.
• Deyim: "Babam faturayı görünce küplere bindi." Yüklem "küplere bindi"dir. "Küplere" sözcüğü bir yön bildirmez; deyimin parçasıdır ve ayrı bir öge sayılmaz.

Deyim yüklemler sınavda sık kullanılan bir tuzak kurar: deyimin içindeki hâl ekli sözcük, sanki bir dolaylı tümleçmiş gibi durur. Deyimi tanıdığında bütününü yüklem olarak al.

Soru eki de yüklemin parçasıdır: "Bu akşam bize uğrayacak mısın?" cümlesinin yüklemi "uğrayacak mısın" öbeğidir.

Yüklemin yeri

Türkçede yüklem çoğunlukla cümlenin sonunda bulunur. Böyle cümlelere kurallı cümle denir. Yüklem sonda değilse cümle devriktir: "Gitti mi misafirler?", "Ne güzeldi o günler!" Cümle türleri ünitesinde bu ayrımı ayrıca işleyeceğiz. Şimdilik bilmen gereken şu: Yüklemi cümlenin sonunda aramak bir alışkanlıktır, kural değil. Yüklemi yerinden değil, yargıyı taşıyıp taşımadığından tanırsın.

Birden çok yüklem

Bir cümlede birden çok yüklem bulunabilir.

• Sıralı cümle: Kendi yüklemi olan cümleler virgülle ya da noktalı virgülle sıralanır: "Otobüs durdu, kapılar açıldı, yolcular indi." Burada üç yargı ve üç yüklem vardır.
• Ortak yüklem: Birden fazla özne ya da tümleç tek bir yüklemi paylaşır: "Ali tarihi, Zeynep coğrafyayı çalıştı." Yüklem bir tanedir, "çalıştı", ama iki ayrı özne-nesne çiftine bağlanır.

Yüklem sayısını sorarken fiilimsileri sayma. "Eve dönünce yemek yedi, televizyon izledi" cümlesinde "dönünce" bir zarf-fiildir; yüklem sayısı ikidir.

İç içe cümle

Bir cümle başka bir cümlenin içine yerleşebilir: "Annem 'Ne zaman döneceksin?' diye sordu." Tırnak içindeki söz kendi yüklemi olan bir cümledir, ama bütün hâlinde ana cümlenin bir ögesidir. Ana cümlenin yüklemi "sordu"dur. Öge sorularında aksi belirtilmedikçe ana cümlenin yüklemi sorulur. İç içe cümlenin ana cümlede hangi öge olduğunu nesne dersinde göreceksin.

Eksiltili cümle

Bazı cümlelerde yüklem söylenmez; okur onu anlamdan tamamlar: "Bunu senden hiç beklemezdim, hiç…" ya da "Sen de mi…" gibi. Bu cümlelere eksiltili cümle denir ve sonlarına çoğu kez üç nokta konur. Eksiltili cümlede yargı sezdirilir, ama yargıyı taşıyacak sözcük yazılmamıştır; soruda "yüklemi söylenmemiş cümle" diye anılır.

Adım adım yüklem bulmak

Uzun bir cümlede şu sırayı izle. Önce cümlenin sonuna bak ve orada kip ya da kişi bilgisi taşıyan bir sözcük olup olmadığını sına. Varsa onu aday al; yoksa cümlenin devrik olabileceğini düşün ve başa dön. Sonra adayın önündeki sözcüklere bak: bir tamlamanın, bir deyimin ya da bir birleşik fiilin parçası mı? Öyleyse onları da yükleme kat. Son olarak cümlede başka yargılar olup olmadığını denetle: virgülle ayrılmış yeni bir çekimli fiil, sıralı bir cümle kuruyor olabilir. Örneğin "Bahçıvan eski çitleri söktü, yerine taze fidanlar dikti" cümlesinde iki aday bulursun, "söktü" ve "dikti"; ikisi de ayrı bir yargı taşır. Bu üç adımlı yoklama, en uzun cümlede bile yüklemi kaçırmamanı sağlar.

Soru kökleri

Sorular "bu cümlenin yüklemi hangisidir?", "hangisi isim cümlesidir?", "hangisinde yüklem bir deyimdir?", "cümlede kaç yüklem vardır?" ya da "hangisinde yüklem cümlenin sonunda değildir?" gibi köklerle gelir. Yargıyı taşıyan sözcüğü bul, sonra onun bir öbeğin parçası olup olmadığına bak: tamlama, birleşik fiil ya da deyimse öbeğin tamamını al.

Örnek 1 — Yüklemin sınırı

Soru: "Bu köprü şehrin en eski yapılarından biridir." cümlesinin yüklemi hangisidir?

• A) biridir
• B) yapılarından biridir
• C) en eski yapılarından biridir
• D) şehrin en eski yapılarından biridir
• E) bu köprü

Çözüm: Yargıyı "biridir" taşır, ama bu sözcük "şehrin en eski yapılarından" öbeğiyle bir tamlama kurar. Tamlama bölünmez; yüklem öbeğin tamamıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Deyim yüklem

Soru: "Kardeşim doğum günü hediyesini görünce çok duygulandı." ile "Kardeşim doğum günü hediyesini görünce etekleri zil çaldı." cümlelerinin yüklemleri için hangisi doğrudur?

• A) İkisinde de yüklem tek sözcüktür.
• B) Birincisinde tek sözcük, ikincisinde bir deyimdir.
• C) İkisinde de yüklem bir tamlamadır.
• D) Birincisinde isim, ikincisinde fiil soyludur.
• E) İkisinde de yüklem cümlenin başındadır.

Çözüm: Birinci cümlenin yüklemi "duygulandı"dır; "çok" onu niteleyen bir zarftır. İkinci cümlenin yüklemi "etekleri zil çaldı" deyimidir ve bölünmeden alınır. Cevap: B.

Örnek 3 — Yüklem sayısı

Soru: "Işıkları kapattı, pencereyi açtı ve yatağına uzanıp hemen uyudu." cümlesinde kaç yüklem vardır?

• A) 1
• B) 2
• C) 3
• D) 4
• E) 5

Çözüm: "Kapattı", "açtı" ve "uyudu" çekimli fiillerdir. "Uzanıp" bir zarf-fiildir ve yüklem sayılmaz. Cevap: C.

Örnek 4 — İsim cümlesinin yüklemi

Soru: Hangi cümle bir isim cümlesidir?

• A) Kuşlar güneye göçtü.
• B) Kapıyı yavaşça kapattı.
• C) Bu çay çok sıcak.
• D) Sabah erkenden yola çıktık.
• E) Kardeşim şarkı söylüyor.

Çözüm: C'nin yüklemi "çok sıcak" öbeğidir; "sıcak" bir sıfattır ve üçüncü kişide "-dır" düşmüştür. Ötekilerin yüklemleri çekimli fiildir. Cevap: C.

• Yüklemi hep cümlenin sonunda aramak. Devrik cümlede yüklem başta ya da ortada olabilir.
• Tamlamayı bölmek. "Okulun en çalışkan öğrencisidir" bir bütündür.
• Deyimin içindeki hâl ekli sözcüğü ayrı öge saymak. "Küplere bindi" tek yüklemdir.
• Fiilimsiyi yüklem saymak. "Dönünce", "giderken" yüklem değildir.
• İç içe cümlede iç cümlenin yüklemini ana yüklem sanmak. Tırnaktan sonraki "diye sordu" ana yüklemdir.