Fiil çatısı: nesneye göre

"Çocuk düştü." "Çocuk vazoyu düşürdü." İki cümlede de bir düşme var, ama ikincisinde düşen çocuk değil, vazodur. Tek bir ek, "-ür", fiilin dünyasını değiştirdi: artık eylem öznede kalmıyor, bir nesneye geçiyor. "Düşmek" fiiline "neyi?" diye soramazsın; "düşürmek" fiiline sorabilirsin. Fiillerin bu yönden gösterdiği özelliğe çatı denir. Çatı iki soruyla incelenir: fiil bir nesne alabiliyor mu, ve eylemi kim yapıyor? Bu derste birinci soruyu, yani fiilin nesneyle ilişkisini ele alıyoruz. Özneyle ilişki bir sonraki dersin konusu. Fiilimsiler bölümünü bitirip fiilin çekirdeğine geri dönüyoruz, çünkü cümlenin ögelerine geçmeden önce yüklemin bir nesne isteyip istemediğini bilmek gerekiyor.

• Geçişli ve geçişsiz fiili "neyi, kimi?" sorusuyla ayırırsın.
• Geçişliliğin cümlede nesne bulunmasına değil, fiilin kendisine bağlı olduğunu gösterirsin.
• Oldurgan ve ettirgen fiillerin nasıl kurulduğunu ve aralarındaki farkı açıklarsın.
• Çatı eklerini aynı biçimdeki ek fiilden ve başka eklerden ayırırsın.

Çatı nedir, nerede incelenir?

Çatı (eylem çatısı), fiilin nesne ve özne karşısındaki durumudur. Nesneye göre çatıda tek bir soru sorulur: Bu fiil bir nesne alabilir mi?

Çatı yalnızca fiillerde incelenir. Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümlede, yani bir isim cümlesinde, yüklemin çatısından söz edilmez: "Bu yol çok uzundu" cümlesinin yüklemi bir sıfattır ve nesne almaz, ama bu onu geçişsiz yapmaz; çatı sorusu bu yüklem için hiç sorulmaz. Bu ayrım sınavda bir seçenek olarak karşına çıkabilir.

Geçişli ve geçişsiz fiil

Geçişli fiil, nesne alabilen fiildir. Fiile "neyi?" ya da "kimi?" diye sorduğunda anlamlı bir cevap alınabilir: okumak (neyi okumak? kitabı), çizmek (neyi? resmi), aramak (kimi? arkadaşını).

Geçişsiz fiil, nesne alamayan fiildir. "Neyi?" sorusu ona anlamlı biçimde sorulamaz: gülmek, koşmak, oturmak, uyumak, gelmek, düşmek. "Neyi düştü?" diye bir soru kurulamaz.

Burada en önemli kural şudur: Geçişlilik fiilin kendisine bağlıdır, cümlede bir nesnenin bulunmasına değil. "Ablam resim çiziyor" cümlesinde nesne vardır; "Ablam her gün çiziyor" cümlesinde nesne yoktur. İkisinde de "çiz-" fiili geçişlidir, çünkü "neyi?" sorusu ona sorulabilir. Sorularda nesnesi söylenmemiş geçişli fiiller sık kullanılan bir çeldiricidir.

İkinci bir kural: "-a, -da, -dan" hâl eki almış sözcükler nesne değildir. "Çocuk parka koştu" cümlesinde "parka" bir yer bildirir, "neyi?" sorusunun cevabı değildir; "koşmak" geçişsiz kalır. Belirtme hâl eki almamış nesneler de vardır: "Akşam yemek yedik" cümlesinde "yemek" belirtisiz bir nesnedir ve "ye-" fiili geçişlidir.

Anlamı değişen fiiller

Bazı fiiller iki ayrı anlamda kullanılır ve her anlamın çatısı başkadır. "Kapıyı açtı" cümlesinde "açmak" geçişlidir: neyi açtı? kapıyı. "Bahçede güller açtı" cümlesinde ise "açmak" çiçeklenmek anlamındadır ve nesne almaz; burada geçişsizdir. Böyle bir fiille karşılaştığında "neyi?" sorusunu fiilin o cümledeki anlamına sor. Sözlükte ayrı anlamlar olarak verilen bu kullanımlar, "geçişlilik fiile bağlıdır" kuralını bozmaz; yalnızca fiilin hangi anlamının kullanıldığını bulmanı ister.

Çatı ekleri: -dır, -t, -ır, -ar, -ıt

Geçişlilik fiilin kökünde sabit değildir; bazı eklerle değiştirilebilir. Bu ekler fiile bir ettirme anlamı katar:

Aynı ek geçişsiz bir fiile geldiğinde başka, geçişli bir fiile geldiğinde başka bir çatı kurar. Bu yüzden bu ekleri iki ad altında toplarız.

Oldurgan fiil

Oldurgan fiil, geçişsiz bir fiilin ettirme ekiyle geçişli yapılmasıdır. Geçişsiz fiilde eylem öznede kalır; oldurgan fiilde özne o eylemi bir nesnenin başına getirir:

• "Tekne battı." → "Fırtına tekneyi batırdı."
• "Bebek doydu." → "Annesi bebeği doyurdu."
• "Kız korktu." → "Gök gürültüsü kızı korkuttu."

Oldurgan fiilde eylemi asıl yaşayan, nesnedir: batan tekne, doyan bebek, korkan kızdır.

Ettirgen fiil

Ettirgen fiil, zaten geçişli olan bir fiile ettirme eki gelmesiyle kurulur ve eylemin özne tarafından bir başkasına yaptırıldığını anlatır:

• "Terzi elbiseyi dikti." → "Annem elbiseyi terziye diktirdi."
• "Öğrenci tahtayı sildi." → "Öğretmen tahtayı öğrenciye sildirdi."

Ettirgen fiilde özne eylemi kendisi yapmaz; yaptırır. İşi yapan kişi çoğu kez "-a/-e" hâl ekiyle cümlede görünür: "terziye", "öğrenciye".

İki çatı eki üst üste de gelebilir: "diktirtmek" sözcüğünde "-tir" ve "-t" art arda eklenmiştir. Anlam yine yaptırmadır; bazen işin birden çok kişi eliyle yaptırıldığını vurgular.

Oldurgan ile ettirgeni ayırmanın yolu, eke gelen kökün çatısına bakmaktır: kök geçişsizse fiil oldurgan, geçişliyse ettirgendir. İkisi de sonuçta geçişlidir.

Geçişli fiil geçişsiz olabilir mi?

Evet. Özneye göre çatıda göreceğin edilgen ve dönüşlü ekler ("-ıl", "-ın") geçişli bir fiili geçişsiz yapar: "Kapıyı boyadı" (geçişli) → "Kapı boyandı" (geçişsiz). Bu ekleri alan fiilin artık nesnesi olmaz; eskiden nesne olan sözcük özne görevine geçer. Nesneye göre çatı sorularında bu dönüşüm bir çeldirici olarak kullanılır.

Çatı eki mi, başka bir ek mi?

"-dır" eki üç kimlikle karşına çıkabilir. Bir fiile gelip yeni bir fiil kuruyorsa çatı ekidir: "diktirdi". Bir isme gelip onu yüklem yapıyorsa ek fiildir: "Bu elbise yenidir." Fiil çekiminin sonunda kesinlik ya da tahmin bildiriyorsa yine ek fiildir: "Gelmiştir." Ek fiil dersinde gördüğün bu ayrım, çatı sorularında da işine yarar.

Kök hâlinde görünen bazı fiiller aslında tarihsel olarak çatı eki taşır; "getirmek" sözcüğü bir zamanlar "gel-" fiilinden türemiştir. Sınavda bu tür kalıplaşmış fiiller bugünkü biçimiyle ele alınır; kökü ayrıca çözümlemeye çalışma.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde yüklem geçişlidir?", "hangisinde yüklem geçişsizdir?", "hangisinde yüklem oldurgandır?", "hangi fiil ettirgendir?" ya da "hangisi çatı bakımından ötekilerden farklıdır?" gibi köklerle gelir. Her seçenekte önce yüklemi bul, sonra ona "neyi, kimi?" diye sor. Cümlede nesne yoksa bile soruyu fiile sor. Ettirme eki görürsen eki çıkar ve kalan kökün çatısına bak.

Örnek 1 — Nesnesiz geçişli fiil

Soru: "Kardeşim akşamları saatlerce çiziyor." cümlesindeki yüklem için hangisi doğrudur?

• A) Nesne olmadığı için geçişsizdir.
• B) Nesnesi söylenmemiş olsa da geçişlidir.
• C) Oldurgandır.
• D) Ettirgendir.
• E) Çatısı incelenemez.

Çözüm: "Neyi çiziyor?" sorusu anlamlıdır; cevabı söylenmemiştir. Geçişlilik fiile bağlıdır, cümlede nesne bulunmasına değil. Cevap: B.

Örnek 2 — Oldurgan mı, ettirgen mi?

Soru: Aşağıdaki fiillerden hangisi oldurgandır?

• A) diktirmek
• B) sildirmek
• C) batırmak
• D) okutmak
• E) aratmak

Çözüm: "Batmak" geçişsizdir; "-ır" eki onu geçişli yapmıştır. Öteki fiillerin kökleri (dik-, sil-, oku-, ara-) zaten geçişlidir; ek onlara yaptırma anlamı katmış ve ettirgen fiil kurmuştur. Cevap: C.

Örnek 3 — Hâl eki tuzağı

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişsizdir?

• A) Çocuk topu parka attı.
• B) Çocuk parkta arkadaşını bekledi.
• C) Çocuk parkta salıncağı itti.
• D) Çocuk koşarak parka girdi.
• E) Çocuk parkta resim yaptı.

Çözüm: D'deki "girmek" fiiline "neyi?" diye sorulamaz; "parka" bir yönelme bildirir, nesne değildir. Öteki fiiller nesne almıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Çatısı incelenmeyen yüklem

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin nesneye göre çatısından söz edilemez?

• A) Güneş karları eritti.
• B) Kuşlar güneye göçtü.
• C) Bu dağ yolu çok tehlikeli.
• D) Mektubu postaya verdi.
• E) Rüzgâr kapıyı çarptı.

Çözüm: C'nin yüklemi "tehlikeli" sıfatıdır; bir isim cümlesidir ve çatı yalnızca fiillerde incelenir. Cevap: C.

• Nesne yok diye fiili geçişsiz saymak. "Neyi?" sorusunu cümleye değil, fiile sor.
• Yönelme ya da bulunma hâlindeki sözcüğü nesne sanmak. "Parka koştu" geçişsizdir.
• Oldurgan ile ettirgeni eke bakarak ayırmak. Ek aynı olabilir; kökün çatısı karar verir.
• Edilgen ya da dönüşlü eki alan fiili hâlâ geçişli saymak. "Boyandı" geçişsizdir.
• İsim cümlesinin yüklemine çatı sorusu sormak. Çatı yalnızca fiillerde incelenir.
• Ek fiil "-dır" ile çatı eki "-dır"ı karıştırmak. Bir fiil kökünden yeni bir fiil türetiyorsa çatı ekidir.