Fiil çatısı: özneye göre

"Bekçi eski binayı yıktı." "Eski bina yıkıldı." İkinci cümlede binayı kimin yıktığını bilmiyoruz; bilsek de söylenmemiş. Bina cümlenin başında duruyor ve öznenin yerini almış gibi görünüyor, ama yıkma işini o yapmadı. Bir başka cümle: "Çocuk banyoda yıkandı." Burada yıkayan da yıkanan da aynı kişi olabilir. Bir üçüncüsü: "İki komşu kapıda bakıştı." Bu kez eylem iki kişi arasında gidip geliyor. Dört cümle, dört farklı özne ilişkisi. Bir önceki derste fiilin nesneyle ilişkisini gördük. Bu derste çatının ikinci yüzünü, eylemi kimin yaptığını inceliyoruz ve fiiller ünitesini kapatıyoruz.

• Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiilleri eklerinden ve anlamlarından ayırırsın.
• Edilgen cümlede sözde özneyi tanır, eylemi yapanın nasıl gizlendiğini gösterirsin.
• Aynı biçimli "-n" ekinin edilgen mi dönüşlü mü olduğunu bağlamdan çıkarırsın.
• Birden çok çatı eki alan fiilde özneye göre çatıyı son ekten belirlersin.

Özneye göre çatı

Özneye göre çatıda sorulan soru şudur: Eylemi kim yapıyor ve eylem kimi etkiliyor? Dört çatı vardır:

Nesneye göre çatıda olduğu gibi burada da çatı yalnızca fiillerde incelenir.

Etken çatı

Etken fiil, öznesi belli olan ve eylemi o öznenin yaptığı fiildir. Türkçedeki fiillerin büyük bölümü etken kullanılır: "Ninem çorba pişirdi", "Rüzgâr esiyor". Ettirgen fiiller de özneye göre etkendir. "Müdür dilekçeyi sekretere yazdırdı" cümlesinde işi sekreter yapsa da cümlenin öznesi müdürdür ve yaptırma eylemini o gerçekleştirir. Nesneye göre çatı ile özneye göre çatı iki ayrı sorudur; bir fiil hem ettirgen hem etken olabilir.

Edilgen çatı ve sözde özne

Edilgen fiil, eylemi yapanın belirtilmediği fiildir. Geçişli bir fiile "-ıl" ya da ünlüyle ve "l" ile biten köklerde "-n/-ın" eki getirilerek kurulur: yıkmak → yıkılmak, okumak → okunmak, bilmek → bilinmek.

Etken cümledeki nesne, edilgen cümlede öznenin yerine geçer: "Bekçi binayı yıktı" → "Bina yıkıldı." Bu sözcüğe sözde özne denir: dil bilgisi bakımından yüklemle uyuşur, ama eylemi o yapmamıştır. Cümlenin ögeleri ünitesinde sözde özne ayrı bir öge olarak karşına çıkacak.

Edilgen cümlede eylemi yapan bazen "tarafından" sözüyle belirtilir: "Bina belediye tarafından yıkıldı." Bu durumda da fiil edilgendir; çatıyı ek belirler, eylemi yapanın söylenip söylenmemesi değil.

Edilgen anlatım bir tercih de olabilir. Haber metinlerinde, tutanaklarda ve bilimsel yazılarda eylemi yapan ya bilinmez ya da önemsenmez; öne çıkan, olayın kendisidir: "Deney üç kez tekrarlandı", "Toplantıda yeni bir karar alındı." Paragraf sorularında nesnel anlatımın işaretlerinden biri olarak bu kullanımla yeniden karşılaşacaksın.

Edilgen fiil geçişsiz bir kökten de kurulabilir: "Bu patikadan zirveye varılır." Böyle cümlelerde sözde özne bile yoktur, çünkü geçişsiz fiilin öznenin yerine geçecek bir nesnesi yoktur. Genel bir yargı ya da kural bildirir: bu yoldan herkes zirveye varabilir.

Dönüşlü çatı

Dönüşlü fiil, öznenin yaptığı eylemin yine özneye döndüğü fiildir. Geçişli fiile "-ın/-n" eki getirilerek kurulur: yıkamak → yıkanmak (kendini yıkamak), taramak → taranmak (kendi saçını taramak), çekmek → çekinmek (kendini geri çekmek).

Dönüşlü fiili tanımanın pratik bir yolu vardır: fiili "kendini" sözüyle açabiliyorsan dönüşlüdür. "Çocuk banyoda yıkandı" → "Çocuk kendini yıkadı." Anlam korunuyor. Dönüşlü fiil canlı bir özne ister, çünkü eylemi kendi üzerine yöneltebilen bir varlık gerekir. Öznesi bir eşya olan "-n" ekli fiilde dönüşlülük aramana gerek kalmaz; orada ek edilgenlik bildirir.

"-n" edilgen mi, dönüşlü mü?

"-n/-ın" eki iki çatıda da kullanıldığı için sorularda sık sık birlikte sınanır. Karar vermek için iki sınama uygula:

1. "Kendini" sınaması: "Özne kendini …" diye açabiliyorsan dönüşlüdür.
2. "Biri tarafından" sınaması: "Biri tarafından …" diye açabiliyorsan edilgendir.

"Çamaşırlar yıkandı" cümlesinde çamaşırlar kendini yıkamaz; biri onları yıkamıştır. Fiil edilgendir. "Kız aynanın karşısında tarandı" cümlesinde kız kendi saçını taramıştır; fiil dönüşlüdür. Aynı fiil iki cümlede iki farklı çatıdadır ve kararı öznenin ne olduğu verir: eylemi kendi başına yapabilecek bir canlı mı, yoksa eylemden yalnızca etkilenen bir nesne mi?

Bazı "-ın" ekli fiiller kalıplaşmış ve dönüşlülük anlamı zayıflamıştır; sınav bu tür tartışmalı örnekleri genellikle çeldirici olarak kullanmaz. Açık örneklere odaklan.

İşteş çatı

İşteş fiil, eylemin birden çok kişi tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını bildiren fiildir. "-ış/-iş" ekiyle kurulur ve iki anlam taşıyabilir:

• Karşılıklılık: "Komşular kapıda bakıştı." (biri ötekine, öteki berikine baktı) "Taraflar saatlerce tartıştı."
• Birliktelik: "Çocuklar bahçede koşuştu." (hep birlikte koştular) "Kalabalık meydanda bağrıştı."

İşteş fiilin öznesi çoğunlukla çoğuldur ya da "ile" bağlacıyla iki kişiyi içerir: "Ali ile Ayşe yazıştı."

İsim-fiiller dersinde gördüğün "-ış" ekiyle karıştırma. "Bakış" bir isimdir: bakma biçimi. İşteş "-ış" ise bir fiil gövdesi kurar ve ardından çekim eki alır: bakıştılar. Bir de "-laş/-leş" ekine dikkat et: "Hava serinleşti" cümlesinde "-leş" bir sıfattan fiil türeten yapım ekidir; karşılıklılık ya da birliktelik anlamı taşımaz.

Birden çok çatı eki

Bir fiil art arda birkaç çatı eki alabilir. Özneye göre çatıyı son çatı eki belirler. "Bakıştırıldılar" sözcüğünde önce işteş "-ış", sonra ettirgen "-tır", en sonda edilgen "-ıl" gelmiştir; fiil özneye göre edilgendir. Nesneye göre çatıyı da son ekin fiile kazandırdığı durum belirler: edilgen ek fiili geçişsiz yapar.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde yüklem edilgendir?", "hangisinde '-n' eki dönüşlülük bildirir?", "hangisinde yüklem işteştir?", "hangisinde yüklemin çatısı ötekilerden farklıdır?" ya da "sözde özne hangisidir?" gibi köklerle gelir. Yüklemi bul, çatı eklerini sondan başa ayır ve son eki adlandır. "-n" ekinde "kendini" ve "biri tarafından" sınamalarını uygula; "-ış" ekinde sözcüğün ardından bir çekim eki gelip gelmediğine bak.

Örnek 1 — Edilgen fiil ve sözde özne

Soru: "Kütüphanenin yeni binası geçen ay açıldı." cümlesinin yüklemi için hangisi doğrudur?

• A) Etkendir, öznesi "bina"dır.
• B) Edilgendir, "binası" sözde öznedir.
• C) Dönüşlüdür.
• D) İşteştir.
• E) Çatısı incelenemez.

Çözüm: Binayı açan kişi belirtilmemiştir; "biri tarafından açıldı" diyebiliriz. "Binası" yüklemle uyuşur, ama açma işini yapmamıştır; sözde öznedir. Cevap: B.

Örnek 2 — "-n" ekinin iki yüzü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-n" eki dönüşlülük bildirir?

• A) Bardaklar yıkandı.
• B) Mektup okundu.
• C) Kardeşim ayna karşısında tarandı.
• D) Masa silindi.
• E) Ekmek bölündü.

Çözüm: C'de "Kardeşim kendini taradı" diyebiliriz; eylem özneye dönmüştür. Ötekilerde özne eylemi kendisi yapamayacak bir nesnedir; "biri tarafından" sınaması uyar. Cevap: C.

Örnek 3 — İşteşin iki anlamı

Soru: "Kuşlar sabah erkenden cıvıldaştı." cümlesindeki işteş fiil hangi anlamı taşır?

• A) Eylemin karşılıklı yapılması
• B) Eylemin birlikte yapılması
• C) Eylemin yaptırılması
• D) Eylemin özneye dönmesi
• E) Eylemi yapanın belirsizliği

Çözüm: Kuşlar birbirine cıvıldamıyor, hep birlikte cıvıldıyor; "-ş" burada birlikteliği anlatır. Cevap: B.

Örnek 4 — Etken ettirgen

Soru: "Babam bahçedeki ağaçları bahçıvana budattı." cümlesinin yüklemi özneye göre hangi çatıdadır?

• A) Edilgen
• B) Dönüşlü
• C) İşteş
• D) Etken
• E) Çatısı incelenemez

Çözüm: Budama işini bahçıvan yapmıştır, ama cümlenin öznesi babamdır ve yaptırma eylemini o gerçekleştirmiştir. Ettirgen fiil özneye göre etkendir. Cevap: D.

• "Tarafından" varsa etken sanmak. Eylemi yapan söylense de ek edilgenlik bildiriyorsa fiil edilgendir.
• "-n" ekini hep edilgen saymak. "Kendini" sınaması uyuyorsa dönüşlüdür.
• Sözde özneyi gerçek özne sanmak. Sözde özne eylemi yapmaz, ondan etkilenir.
• İsim olan "-ış"ı işteş saymak. "Gülüş" bir isimdir; işteş fiil çekim eki alır.
• "-laş/-leş" yapım ekini işteş sanmak. "Serinleşti" işteş değildir.
• Birden çok ekte ilk eke bakmak. Özneye göre çatıyı son çatı eki belirler.