Zarf-fiiller

"Ninem türkü söyledi. Ninem hamur yoğurdu." İki cümle, iki ayrı olay. Onları birleştirmenin bir yolu şudur: "Ninem türkü söyleyerek hamur yoğurdu." Artık tek bir yargı var, yüklem de tek: "yoğurdu". "Söyleyerek" ise hamurun nasıl yoğrulduğunu anlatıyor. Başka bir yol: "Ninem hamuru yoğurunca türkü söyledi." Bu kez bir eylem ötekinin zamanını belirliyor. Fiilin bir zarf gibi davranıp yüklemi durum ya da zaman yönünden nitelediği bu biçimlere zarf-fiil denir. İsim-fiil bir eylemin adını, sıfat-fiil bir ismin niteliğini verdi; zarf-fiil ise bir eylemin nasıl ve ne zaman yapıldığını söyler. Fiilimsilerin son grubunu bu derste tamamlıyoruz.

• Zarf-fiil eklerini tanır ve her ekin kattığı anlamı (durum, zaman, bağlama, benzetme) açıklarsın.
• Zarf-fiilin yüklemi nitelediğini ve bir yan cümle kurduğunu gösterirsin.
• "-ken" ekinin isim soylu sözcüğe geldiğinde zarf-fiil kurmadığını fark edersin.
• Zarf-fiili aynı sesle başlayan edatlardan, kiplerden ve öteki fiilimsilerden ayırırsın.

Zarf-fiil nedir?

Zarf-fiil (ulaç, bağ-fiil), fiilden türeyip cümlede yüklemi zaman ya da durum yönünden niteleyen fiilimsidir. Yükleme "nasıl?" diye ya da zamanını sorduğunda cevap olarak gelir: "Ninem nasıl yoğurdu? Türkü söyleyerek." Fiilimsilerin öteki özelliklerini de taşır: çekimli fiil gibi zaman ve şahıs bildirmez, yargı kurmaz, olumsuz yapılabilir, kendine nesne ve tümleç bağlayabilir.

Zarf-fiiller çoğunlukla çekim eki almaz; ekleri sözcüğün son halkasıdır. Bu, onları isim-fiil ve sıfat-fiilden ayıran pratik bir işarettir: isim-fiil ve isimleşen sıfat-fiil hâl ve iyelik eki alabilir, zarf-fiil genellikle almaz.

Zarf-fiil ekleri ve anlamları

Durum bildirenler. "-arak" eylemin yapılış biçimini anlatır: "Gülerek anlattı." "-a -a" tekrarı eylemin sürüp giden bir biçimde yapıldığını gösterir: "Seke seke bahçeye çıktı." "-madan" bir eylemin yapılmadığı bir durumu bildirir: "Sormadan aldı." "-casına" bir benzetme kurar; eylem, başka bir eylem gibi yapılır: "Kaçarcasına odadan çıktı." Bu ek çoğu kez sıfat-fiil üzerine eklenir: "görmüşçesine", "biliyormuşçasına".

Bağlama. "-ıp" iki eylemi sıralar ve ikincisinin zaman ve kişi bilgisini birincisine de yayar: "Sabah uyanıp pencereyi açtı" cümlesinde hem uyanma hem açma geçmişte ve üçüncü kişidedir. "-ıp" ekinin bu işlevi, cümlede "ve" bağlacının yaptığı işe benzer; bu yüzden "-ıp" ile kurulan zarf-fiil yükleme "nasıl?" sorusundan çok "ne yaptıktan sonra?" sorusuyla bağlanır.

Zaman bildirenler. "-ınca" bir eylemin gerçekleştiği anı gösterir: "Çay demlenince bardakları getir." "-dıkça" iki eylemin birlikte artıp sürdüğünü anlatır: "Yürüdükçe açıldı." "-ken" iki eylemin aynı anda olduğunu gösterir: "Mektubu yazarken ağladı." "-alı" bir eylemin başladığı andan bu yana geçen zamanı anlatır: "Ayrılalı çok oldu." "-r ... -maz" ikilisi ikinci eylemin birincinin hemen ardından geldiğini bildirir: "Sabah kalkar kalkmaz telefona baktı."

"-ken" ekinin iki yüzü

"-ken" ek fiilden gelir ve iki türlü sözcüğe eklenebilir. Bir kip ekinden sonra fiile gelirse zarf-fiil kurar: "Mektubu yazarken", "Yolda yürürken". İsim soylu bir sözcüğe gelirse zarf-fiil kurmaz; ek fiilin zaman anlamlı bir biçimidir ve sözcük isim soylu olarak kalır: "Bebekken", "Hastayken". Sorularda bu ayrım sıklıkla aynı soru içinde sınanır: seçeneklerde "-ken" hem bir fiile hem bir isme gelmiş olur. Yapman gereken, "-ken" ekinden önceki parçanın bir fiil mi yoksa bir isim mi olduğuna bakmaktır.

Zarf-fiil yan cümle kurar

Zarf-fiil de öteki fiilimsiler gibi nesne ve tümleç toplayıp bir öbeğin başı olur: "Her akşam işten çıkınca" öbeğinde "her akşam" ve "işten" tümleçleri "çıkınca" zarf-fiiline bağlıdır. Öbeğin tamamı yüklemi zaman yönünden niteler. Cümlenin ögeleri konusuna geçtiğinde bu tür öbekleri tek bir zarf tümleci olarak ayıracaksın.

Zarf-fiilin öznesi ile yüklemin öznesi aynı olabilir de farklı olabilir de. "Kitabı bitirince uyudum" cümlesinde iki eylemi de ben yaparım. "Annem telefonla görüşürken çocuklar sustu" cümlesinde görüşen annedir, susan çocuklardır. Bu fark, zarf-fiilin ana cümlenin içine yerleşmiş ayrı bir küçük yargıyı taşıdığını gösterir.

Zarf-fiil mi, başka bir şey mi?

1. "-ınca" ile biten edatlar. "Boyunca", "göre", "kadar" gibi sözcükler isimlere bağlanır, önlerinde bir fiil kökü yoktur; zarf-fiil sayılmazlar: "Gün boyunca". "-ınca" ekini gördüğünde kökün bir fiil olup olmadığını sına.
2. "-maz" kip eki. "Kalkar kalkmaz" ikilisinde "-maz" bir zarf-fiilin parçasıdır. "Bu saatte kimse kalkmaz" cümlesinde ise olumsuz geniş zaman kipidir.
3. Kurallı birleşik fiil. Birleşik fiiller dersinde gördüğün gibi, "-a" ekinden sonra gelen ikinci fiil gerçek anlamını bırakıyorsa birleşik fiil vardır: "bakakaldı". Gerçek anlamını koruyorsa "-a" ile kurulan sözcük bir zarf-fiildir: "Seke seke bahçeye çıktı" cümlesinde çıkma eylemi gerçektir.
4. Sıfat-fiil üzerine gelen ek. "Kaçarcasına" sözcüğünde "-ar" bir sıfat-fiil ekidir, ama sözcüğün son hâli bir zarf-fiildir; sınıflandırmayı son ek belirler.

Zarf ile zarf-fiil

İkisi de yüklemi niteler, ama kökleri farklıdır. "Yavaşça", "sessizce", "dün" gibi zarflar isim ya da sıfat kökenlidir ve eylem anlamı taşımaz. Zarf-fiil ise bir fiil kökünden gelir; bu yüzden olumsuz yapılabilir ve nesne alabilir: "kapıyı çarpmadan". Bir sözcüğün önüne nesne koyabiliyor ya da onu "-ma" ile olumsuz yapabiliyorsan elindeki sözcük bir zarf-fiildir. Bu sınama, zarflar dersinde gördüğün durum zarflarıyla zarf-fiilleri karıştırmanı önler.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde zarf-fiil vardır?", "hangisinde zarf-fiil zaman anlamı katmıştır?", "hangisinde '-ken' zarf-fiil eki değildir?", "hangisinde zarf-fiil ile yüklemin öznesi farklıdır?" gibi köklerle gelir. Önce yüklemi bul, sonra yükleme "nasıl?" ve "ne zaman?" sorularını sor. Cevap bir fiilden türemiş ve zaman ya da şahıs bilgisi taşımayan bir sözcükse zarf-fiili bulmuşsundur.

Örnek 1 — Zarf-fiili bulmak

Soru: "Toplantı bitince herkes sessizce dağıldı." cümlesindeki zarf-fiil hangisidir?

• A) toplantı
• B) bitince
• C) herkes
• D) sessizce
• E) dağıldı

Çözüm: Yükleme "ne zaman dağıldılar?" sorusunu soralım: toplantı bitince. "Bitince" bir fiile "-ınca" gelmesiyle kurulmuştur. "Sessizce" de yüklemi niteler, ama bir fiilden değil bir sıfattan türemiş bir zarftır. Cevap: B.

Örnek 2 — "-ken" ayrımı

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde "-ken" eki bir zarf-fiil kurmuştur?

• A) Bebekken çok ağlarmış.
• B) Hastayken okula gitti.
• C) Yağmur yağarken dışarı çıktık.
• D) Yalnızken müzik dinlerim.
• E) Öğretmenken bu okulda çalıştı.

Çözüm: C'de "-ken" ekinden önce "yağar" fiili vardır; iki eylemin eş zamanlı olduğunu anlatır. Ötekilerde ek bir isim soylu sözcüğe gelmiştir. Cevap: C.

Örnek 3 — Anlam

Soru: "Bu evde oturalı on yıl oldu." cümlesindeki zarf-fiil hangi anlamı katar?

• A) Eylemin nasıl yapıldığını
• B) Eylemin başladığı zamandan bu yana geçen süreyi
• C) İki eylemin aynı anda olduğunu
• D) Bir benzetmeyi
• E) Olumsuz bir durumu

Çözüm: "-alı" oturma eyleminin başladığı andan bugüne kadar geçen süreyi bildirir. Cevap: B.

Örnek 4 — Farklı özne

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiilin öznesi ile yüklemin öznesi farklıdır?

• A) Kapıyı açınca içeri girdim.
• B) Kahvesini içerek gazete okudu.
• C) Haberi duyunca sevindi.
• D) Güneş doğunca horozlar öttü.
• E) Kitabı okuyup kütüphaneye geri verdi.

Çözüm: D'de doğan güneştir, öten horozlardır. Öteki cümlelerde iki eylemi de aynı kişi yapar. Cevap: D.

• İsme gelen "-ken" ekini zarf-fiil saymak. "Bebekken", "hastayken" zarf-fiil değildir.
• "Boyunca" gibi edatları zarf-fiil sanmak. Kök fiil değilse zarf-fiil yoktur.
• "-maz" ekinin kip mi zarf-fiil mi olduğuna bakmamak. "Kalkar kalkmaz" zarf-fiildir, "kimse kalkmaz" kiptir.
• "-a -a" tekrarını birleşik fiil sanmak. İkinci fiil gerçek anlamını koruyorsa zarf-fiil vardır.
• Zarf ile zarf-fiili karıştırmak. "Sessizce" bir sıfattan türemiş zarftır; zarf-fiil fiilden türer.