Sıfat-fiiller

"Süt döküldü." Bu bir yargıdır: bir şey oldu ve cümle bitti. Şimdi aynı fiili bir ismin önüne taşı: "Dökülmüş süte ağlanmaz." Artık "dökülmüş" bir olayı haber vermiyor, sütü niteliyor: hangi süt? Dökülmüş olan. Fiil, sıfatın yerine geçti, ama eylem anlamını bırakmadı; hâlâ bir şeyin döküldüğünü anlatıyor. Bir önceki derste eylemin adını veren isim-fiilleri gördük. Bu derste eylemi bir ismin niteliği hâline getiren sıfat-fiilleri inceliyoruz. Sınavda en çok karışıklık da burada çıkar, çünkü sıfat-fiil eklerinin birçoğu kip ekleriyle aynı biçimdedir.

• Sıfat-fiil eklerini tanır ve sıfat-fiilin bir ismi eylem yoluyla nitelediğini gösterirsin.
• Sıfat-fiili aynı biçimdeki kip ekinden cümledeki görevine bakarak ayırırsın.
• Nitelediği isim düşünce isimleşen sıfat-fiili ve kalıcı isim ya da sıfat olmuş sözcükleri tanırsın.
• "-dık" ve "-acak" eklerinin iyelik ekiyle eylemi yapanı nasıl gösterdiğini açıklarsın.

Sıfat-fiil nedir?

Sıfat-fiil (ortaç), fiilden türeyip bir ismi nitelemek için kullanılan fiilimsidir. Kendisinden sonra gelen isimle bir sıfat tamlaması kurar: yağan kar, kaynar su, içilecek su. Fiilimsilerin genel özelliklerini taşır: kip ve kişi eki almaz, tek başına yargı bildirmez, olumsuz yapılabilir ve kendine nesne ya da tümleç bağlayabilir.

Sıfat-fiile nitelediği isim üzerinden "nasıl?" ya da "hangi?" sorusunu sorarsın: Hangi kar? Yağan kar. Bu soru, isim-fiile sorulan "ne?" sorusundan farklıdır ve iki fiilimsiyi ayırmanın ilk yoludur.

Sıfat-fiil ekleri

Tablonun son sütunu önemlidir: sıfat-fiil bir kip eki taşımasa da eylemin zamanına dair bir iz taşır. "Yürüdüğüm yol" geçmişte yürünmüş bir yolu, "yürüyeceğim yol" önümdeki bir yolu anlatır.

"-ası/-esi" eki bugün daha çok kalıplaşmış sözlerde ve bedduada yaşar: "kör olası". Övgü ya da istek bildiren "gezilesi", "okunası" gibi biçimler de kullanılır. Bu ekin sonundaki "-ı" bir iyelik eki değildir; ek bütün olarak sıfat-fiil ekidir.

"-dık" ve "-acak" ekleriyle kişi

"-dık" eki neredeyse her zaman bir iyelik ekiyle birlikte kullanılır ve bu iyelik eki eylemi kimin yaptığını gösterir: yürüdüğüm yol (ben yürüdüm), yürüdüğün yol (sen yürüdün), yürüdüğümüz yol (biz yürüdük). "-acak" eki de aynı biçimde iyelik alabilir: yürüyeceğim yol. Böylece sıfat-fiil, bir kişi eki taşımadan kişiyi bildirmiş olur.

Bu iyelik eki, nitelenen ismin değil sıfat-fiilin üzerindedir. "Yürüdüğüm yol" öbeğinde yolun sahibi ben değilim; yolda yürüyen benim. Soruları çözerken bu ayrım, "-ım" ekini ismin sahibini gösteren bir tamlama eki sanma tuzağından korur.

İyelik almayan "-dık" çoğu zaman kalıcı bir sıfat ya da isim olmuştur: "bildik sözler" (herkesin bildiği, sıradan sözler).

Sıfat-fiil öbeği

Sıfat-fiil kendi nesnesini ve tümleçlerini alarak bir öbek kurar ve bu öbek bütün olarak ismi niteler: "Her sabah sahilde balık tutan adam." Bu öbekte "balık" sıfat-fiilin nesnesi, "her sabah" ve "sahilde" tümleçleridir. Öbeğin tamamı "adam" sözcüğünü niteler. Öbeği bulmanın yolu, sıfat-fiilden geriye doğru giderek ona bağlanan sözcükleri toplamaktır. Cümle bilgisi ünitesinde bu öbeklerin bir ögenin içinde nasıl tek parça sayıldığını göreceksin.

Sıfat-fiil mi, kip mi?

"-mış, -acak, -ar, -maz" ekleri hem sıfat-fiil hem kip eki olabilir. Ayrım ekin biçiminde değil, sözcüğün cümledeki işindedir:

• "-mış": "Ağaçtaki elmalar çürümüş" cümlesinde yargı bildirir; bir kip ekidir. "Çürümüş elmaları ayıkla" cümlesinde "elmalar" ismini niteler; sıfat-fiildir.
• "-acak": "Misafirler akşam gelecek" cümlesinde kiptir. "Gelecek misafirler için hazırlık yaptık" cümlesinde sıfat-fiildir.
• "-ar": "Bu tencerede süt çabuk kaynar" cümlesinde geniş zaman kipidir. "Kaynar suya dikkat et" cümlesinde sıfat-fiildir.
• "-maz": "Bu yoldan araç geçmez" cümlesinde olumsuz geniş zamandır. "Geçilmez bir yol" öbeğinde sıfat-fiildir.

Kısacası sözcük cümlenin sonunda bir yargıyı taşıyorsa kip, bir ismin önünde onu niteliyorsa sıfat-fiildir.

İsimleşen sıfat-fiil

Sıfat tamlamasında nitelenen isim düşürülürse sıfat-fiil onun yerine geçer ve isim gibi çekim eki alır: "Sınava çalışan öğrenciler başarılı oldu" → "Sınava çalışanlar başarılı oldu." Burada "çalışanlar" bir isim görevindedir, ama ek bir sıfat-fiil ekidir ve sözcük hâlâ bir sıfat-fiildir. Sıfatlar dersinde gördüğün adlaşmış sıfat kavramının fiilimsilerdeki karşılığıdır. İsimleşen sıfat-fiil çoğul eki, iyelik eki ve hâl eki alabilir: çalışanlara, çalışanlarımız.

İsimleşen sıfat-fiil öbeğini de korur: "sınava çalışanlar" sözünde "sınava" hâlâ sıfat-fiilin tümlecidir. Bu yüzden isimleşme, sözcüğün eylem anlamını silmez; yalnızca cümledeki görevini değiştirir.

Bu isimleşmeyi isim-fiille karıştırma. "Çalışmak" bir işin adıdır; "çalışan" ise o işi yapan kişidir. Birine "ne?", ötekine "kim?" diye sorarsın.

Kalıcı isim ve sıfat olmuş sıfat-fiiller

Bazı sıfat-fiiller zamanla eylem anlamını yitirip kalıcı bir isim ya da sıfat olmuştur ve sözlükte kendi maddeleriyle yer alır. "Geleceğini düşün" cümlesinde "gelecek" zamanın bir dilimi, "geçmişini unutma" cümlesinde "geçmiş" de bir hayat dönemidir. "Bu derginin okurları" öbeğinde "okur" okuma eylemini değil, bir kişi türünü adlandırır. Bu sözcükleri ayırmak için isim-fiillerde kullandığın sınamayı uygula: sözcük bir eylemi mi anlatıyor, yoksa bir varlığın ya da kavramın kalıcı adı mı?

Soru kökleri

Sorular "hangisinde sıfat-fiil vardır?", "hangisinde '-mış' kip eki değildir?", "hangisinde sıfat-fiil isim görevindedir?", "hangisinde sıfat-fiil kalıcı isim olmuştur?" ya da "hangisinde iyelik eki eylemi yapanı gösterir?" gibi köklerle gelir. Her seçenekte eki taşıyan sözcüğün ardından bir isim gelip gelmediğine bak: geliyorsa ve sözcük onu niteliyorsa sıfat-fiildir; cümle sonunda yargı taşıyorsa kip olabilir; tek başına bir kişiyi ya da varlığı adlandırıyorsa isimleşmiş ya da kalıcılaşmış olabilir.

Örnek 1 — Sıfat-fiili bulmak

Soru: "Pazardan seçtiğimiz karpuz çok tatlı çıktı." cümlesindeki sıfat-fiil hangisidir?

• A) pazardan
• B) seçtiğimiz
• C) karpuz
• D) tatlı
• E) çıktı

Çözüm: "Seçtiğimiz" sözcüğü "seç-" fiiline "-dık" ekinin gelmesiyle kurulmuş ve "karpuz" ismini nitelemiştir. İyelik eki "-ımız" eylemi yapanın "biz" olduğunu gösterir. Cevap: B.

Örnek 2 — Kip mi, sıfat-fiil mi?

Soru: Hangi cümlede "-mış" ile biten sözcük bir ismi niteler?

• A) Kuşlar güneye göçmüş.
• B) Gece kar yağmış.
• C) Kapının boyası solmuş.
• D) Paslanmış kilidi değiştirdik.
• E) Kardeşim erken uyumuş.

Çözüm: D'de "paslanmış" sözcüğü "kilit" ismini niteler. Öteki seçeneklerde ek cümleyi bitiren bir yargı kurar; orada bir kip ekidir. Cevap: D.

Örnek 3 — İsimleşen sıfat-fiil

Soru: "Yarışmayı bitirenler kürsüye çağrıldı." cümlesindeki "bitirenler" için hangisi doğrudur?

• A) İsim-fiildir.
• B) Kip eki almış bir fiildir.
• C) Nitelediği isim düştüğü için isim görevine geçmiş bir sıfat-fiildir.
• D) Zarf-fiildir.
• E) Kalıcı bir isimdir.

Çözüm: Cümle aslında "Yarışmayı bitiren kişiler" biçimindedir. İsim düşmüş, sıfat-fiil onun yerine geçmiş ve çoğul eki almıştır. Sözcük hâlâ "yarışmayı" nesnesini yöneten bir eylem anlamı taşır. Cevap: C.

Örnek 4 — İyelik eki kimi gösterir?

Soru: "Senin önerdiğin kitabı bitirdim." cümlesinde "önerdiğin" sözcüğündeki "-in" eki neyi gösterir?

• A) Kitabın sahibinin sen olduğunu
• B) Öneren kişinin sen olduğunu
• C) Kitabın çokluğunu
• D) Eylemin gelecekte olacağını
• E) Bir soruyu

Çözüm: "-dık" sıfat-fiiline gelen iyelik eki eylemi yapanı bildirir: kitabı öneren sensin. Kitabın kime ait olduğu bu ekten anlaşılmaz. Cevap: B.

• Sıfat-fiil ile kipi eke bakarak ayırmak. "-mış, -acak, -ar, -maz" ikisinde de vardır; ismi niteliyor mu, yargı mı bildiriyor, ona bak.
• "-dık" üzerindeki iyelik ekini sahiplik sanmak. "Yürüdüğüm yol" benim yolum değil, benim yürüdüğüm yoldur.
• İsimleşen sıfat-fiili isim-fiil sanmak. "Çalışanlar" kişilerdir; "çalışmak" bir iştir.
• "-ası" ekindeki "-ı"yı iyelik saymak. "Gezilesi" bir sıfat-fiildir.
• Kalıcılaşmış sözcükleri sıfat-fiil saymak. "Gelecek" zaman dilimi, "okur" kişi türü olarak kalıcı isimdir.