İsim-fiiller

"Her akşam mektup yazmak onu sakinleştirir." Bu cümlede iki fiil kökü var: "yaz-" ve "sakinleş-". Ama yalnızca biri bir yargı bildirir. "Sakinleştirir" cümlenin sonunda durur, bir zaman ve kişi taşır, cümleyi bitirir. "Yazmak" ise hiçbir zaman ya da kişi bildirmez; bir işin adıdır ve cümlede bir isim gibi davranır: neyin onu sakinleştirdiğini söyler. Fiilden türeyip isim, sıfat ya da zarf gibi çalışan bu sözcüklere fiilimsi denir. Önceki üç derste fiilin çekimli biçimlerini, yani yargı bildiren hâllerini gördük. Bu dersle birlikte fiilin çekimsiz ama canlı kalan biçimlerine geçiyoruz ve ilk grup olan isim-fiillerle başlıyoruz.

• Fiilimsiyi çekimli fiilden ayıran özellikleri sayarsın.
• İsim-fiil eklerini (-ma, -ış, -mak) tanır ve isim-fiillerin cümledeki isim görevlerini gösterirsin.
• İsim-fiili aynı ekle kurulmuş kalıcı isimden ve "-ma" olumsuzluk ekinden ayırırsın.
• "-makta" kip ekini "-mak" isim-fiili ile bulunma hâl ekinin birleşiminden ayırırsın.

Fiilimsi nedir?

Fiilimsi (eylemsi), bir fiil kökünden ya da gövdesinden türeyen, eylem anlamını koruyan, ama cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen sözcüktür. Üç grubu vardır: isim-fiiller, sıfat-fiiller ve zarf-fiiller. Hepsinin ortak özellikleri şunlardır:

1. Kip ve kişi eki almazlar. "Yazmak" bir zaman ya da kişi bildirmez; "yazdım" bildirir.
2. Yargı bildirmezler. Tek başlarına bir cümleyi bitirmezler. Yüklem olmaları için ek fiil almaları gerekir.
3. Eylem anlamını korurlar. Olumsuzluk eki alabilir, kendilerine bir nesne ya da tümleç bağlayabilirler: mektup yazmak, mektup yazmamak.
4. Cümle içinde bir yan cümle kurarlar. "Her akşam mektup yazmak" öbeği, ana cümlenin içine yerleşmiş küçük bir yargının kalıntısıdır.

Kip dersinde "-mış" ekinin bazen bir ismi nitelediğini ve o zaman fiilimsi olduğunu not etmiştik. Bu ayrımın temeli buradaki ikinci özelliktir: yargı bildiren kip, bildirmeyen fiilimsidir.

İsim-fiil ekleri

İsim-fiil (ad-eylem), bir eylemin adını veren fiilimsidir. Üç ekle kurulur:

"-mak/-mek" eki fiilin sözlükteki biçimini, yani mastarını da kurar. İyelik eki almaz; "yazmağım" diye bir biçim standart dilde yoktur. İyelik gerektiğinde "-ma" kullanılır: benim yazmam, onun yazması.

"-ış" eki eylemin yapılış biçimine de dikkat çekebilir: "Onun gülüşü" gülme eyleminin kendisini değil, o kişinin gülme biçimini anlatır.

İsim-fiillerin cümledeki görevleri

İsim-fiil bir isim gibi çalıştığı için ismin alabildiği görevlerin hepsini alabilir:

• Hâl eki alır: Beklemekten sıkıldım. Beklemeye alıştı. Beklemede kaldı.
• İyelik eki alır: Onun beklemesi boşa gitti.
• İsim tamlaması kurar: bekleme salonu (tamlayan), kardeşimin çıkışı (tamlanan).
• Çoğul eki alabilir: Bu bekleyişler beni yordu.
• Ek fiille yüklem olur: Amacım kazanmaktır.

Son madde önemlidir. İsim-fiil kendi başına yüklem olamaz; "-dır" gibi bir ek fiil biçimi alınca bir isim cümlesinin yüklemi olur, tıpkı ek fiil dersinde gördüğün öteki isimler gibi.

İsim-fiil kendi öbeğini de kurar. "Her akşam mektup yazmak" öbeğinde "mektup" isim-fiilin nesnesi, "her akşam" ise zaman bildiren bir tümleçtir. Öbek bütün olarak ana cümlede bir isim görevi görür. Cümle bilgisi ünitesinde bu öbekleri tek bir öge olarak ele alacaksın.

Olumsuz isim-fiil, olumsuzluk ekinin kökle isim-fiil eki arasına girmesiyle kurulur: gecikmemek, gecikmeme, gecikmeyiş. "Toplantıya gecikmemek için erken çıktı" cümlesinde olumsuzluk ekinden sonra gelen "-mek" hâlâ bir isim-fiil ekidir.

Kalıcı isim mi, isim-fiil mi?

Aynı ekler bazı sözcüklerde eylem anlamını bırakıp bir nesnenin, yiyeceğin ya da yerin kalıcı adı olmuştur. Bu sözcüklerin sözlükte kendi maddeleri vardır ve isim-fiil sayılmazlar:

• -ma: kavurma (bir yemek), danışma (bir bilgi masası), kazma (bir alet).
• -ış: çıkış (bir kapı ya da yol); "stadyumun çıkışları" bir eylemi değil, bir yeri gösterir.
• -mak: kaymak (sütün üstünde toplanan yağlı tabaka).

Ayırmanın yolu, sözcüğün bir eylemi mi yoksa bir varlığı mı adlandırdığını sormaktır:

• "Kahvaltıda kaymak yedik" → bir yiyecek; kalıcı isim.
• "Buzda kaymak tehlikelidir" → kayma eylemi; isim-fiil.
• "Stadyumun çıkışları kalabalıktı" → bir yer; kalıcı isim.
• "Onun toplantıdan erken çıkışı dikkat çekti" → çıkma eylemi, "toplantıdan" tümlecini de almış; isim-fiil.

İkinci bir sınama: Sözcüğü olumsuz yapmayı dene. "Onun toplantıdan erken çıkmayışı" kurulabilir; eylem anlamı yaşıyordur. "Stadyumun çıkmayışları" anlamsızdır; sözcük artık bir yer adıdır.

"-ma" ekinin üç kimliği

"-ma/-me" ekini gördüğünde üç olasılığı sırayla sına:

1. Olumsuzluk eki: "Soğanı fazla kavurma!" Burada ek fiile olumsuzluk katar ve cümle bir emir bildirir; yüklem çekimli bir fiildir.
2. İsim-fiil eki: "Soğanı kavurması uzun sürdü." Burada ek eylemin adını kurar, iyelik eki alır ve cümlede bir isim gibi çalışır.
3. Kalıcı isim yapan ek: "Kavurma pişti." Burada ek bir yemeğin adını kurmuştur.

Üçünü ayıran şey ekin kendisi değil, sözcüğün cümledeki işidir: yargı bildiriyorsa olumsuz fiil, bir eylemi adlandırıyorsa isim-fiil, bir varlığı adlandırıyorsa kalıcı isimdir.

"-madan/-meden" ekine de dikkat et. "Düşünmeden konuştu" cümlesindeki "-meden" bir isim-fiil değil, bir zarf-fiil ekidir; eylemin nasıl yapıldığını anlatır. Zarf-fiiller dersinde bu eki ayrıntısıyla göreceğiz.

"-makta" kip mi, isim-fiil mi?

Haber kipleri dersinde "-makta" ekinin şimdiki zamanın yazı dilindeki biçimi olduğunu gördük: "Göller kurumakta." Aynı ses dizisi, "-mak" isim-fiilinin bulunma hâl eki almış biçimi de olabilir: "Bu kararı vermekte zorlandı." Ayrım yine cümledeki göreve bağlıdır. "-makta" cümlenin sonunda bir yargı bildiriyorsa kiptir. Bir yüklemin önünde durup "neyde?" sorusuna cevap veriyorsa isim-fiil ile bulunma hâl ekidir.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde isim-fiil vardır?", "hangisinde '-ma' eki isim-fiil eki değildir?", "hangisinde isim-fiil kalıcı isim olmuştur?", "hangisinde isim-fiil ek fiil alarak yüklem olmuştur?" gibi köklerle gelir. Her seçenekte ekin geldiği sözcüğü bul ve üç soru sor: Yargı bildiriyor mu? Bir eylemi mi adlandırıyor? Bir varlığın kalıcı adı mı?

Örnek 1 — Fiilimsi mi, çekimli fiil mi?

Soru: "Kış gelmeden odunları toplamak gerekiyor." cümlesinde isim-fiil hangisidir?

• A) Kış
• B) gelmeden
• C) odunları
• D) toplamak
• E) gerekiyor

Çözüm: "Gerekiyor" kip ve kişi taşıyan çekimli fiildir. "Gelmeden" bir zarf-fiildir. "Toplamak" ise toplama işinin adını verir ve "odunları" nesnesini almıştır. Cevap: D.

Örnek 2 — Kalıcı isim

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde "-ma/-me" bir eylemi değil, bir varlığı adlandırır?

• A) Bu soruyu çözmesi zaman aldı.
• B) Sorularınızı danışmaya iletin.
• C) Kardeşinin beklemesine üzüldü.
• D) Sabah erken kalkmaya alıştı.
• E) Beni aramamasına şaşırdım.

Çözüm: B'de "danışma" bir birimin, bir bilgi masasının adıdır; bir eylemi değil bir yeri gösterir. Öteki seçeneklerde ek bir eylemin adını kurmuş ve iyelik ya da hâl eki almıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — "-mak" ve iyelik

Soru: "Senin bu işe erken başlaman iyi oldu." cümlesinde neden "-mak" değil "-ma" kullanılmıştır?

• A) "-mak" olumsuzluk bildirdiği için
• B) "-mak" iyelik eki almadığı için
• C) "-ma" kalıcı isim kurduğu için
• D) "-mak" yalnız yüklemde kullanıldığı için
• E) "-ma" bir zarf-fiil eki olduğu için

Çözüm: Eylemi "senin" yapanın ifadesi iyelik eki gerektirir. "-mak" iyelik eki almaz, bu yüzden "-ma" eki seçilmiştir: başlaman. Cevap: B.

Örnek 4 — Yüklem olan isim-fiil

Soru: Hangi cümlede isim-fiil cümlenin sonunda durup yargıyı kendisi taşır?

• A) Tek isteği sessizce dinlenmekti.
• B) Dinlenmek için dağa çıktı.
• C) Dinlenmeye vakit bulamadı.
• D) Dinlenmesi gerekiyordu.
• E) Dinlenmekten vazgeçti.

Çözüm: A'da "dinlenmek" ek fiilin hikâye biçimini almış ve cümlenin yüklemi olmuştur. Ötekilerde isim-fiil yüklemden önce yer alır ve yüklem başka bir çekimli fiildir. Cevap: A.

• Fiilimsiyi çekimli fiil sanmak. Kip ve kişi eki yoksa yargı bildirmez; fiilimsidir.
• Kalıcı ismi isim-fiil saymak. Bir yemeği, aleti ya da yeri adlandırıyorsa kalıcı isimdir: kavurma, kazma.
• "-ma" olumsuzluk ekini isim-fiil sanmak. Emir ya da olumsuz yargı bildiriyorsa olumsuzluk ekidir.
• "-makta" kipini isim-fiil saymak. Cümlenin sonunda yargı bildiriyorsa şimdiki zamandır.
• "-madan" ekini isim-fiil saymak. Eylemin nasıl yapıldığını anlatır; zarf-fiildir.