Birleşik fiiller

"Anahtarı kaybetti." "Anahtarı bulabildi." "Anahtara göz dikti." Üç cümlenin yüklemi de tek bir eylem bildirir, ama her biri iki parçadan kurulmuştur. İlkinde bir isim ("kayıp") bir yardımcı fiille ("etmek") kaynaşmıştır. İkincisinde "bul-" fiiline eklenen "-abil" kişinin gücünü anlatır; "bilmek" artık bir şeyi bilmek değildir. Üçüncüsünde kimse gözünü bir yere çivilememiştir; "göz dikmek" bir şeyi ele geçirmeyi istemek demektir. Üçü de birleşik fiildir, ama üç ayrı yoldan. Sözcük yapısı dersinde birleşik sözcüğün tek bir kavram kurduğunu, yazım dersinde de bazı birleşik fiillerin neden bitişik yazıldığını gördük. Bu derste birleşik fiilleri kuruluş biçimlerine göre üç türe ayırıyor ve her türün sınavda nasıl sınandığını inceliyoruz.

• Birleşik fiilin üç türünü (yardımcı fiille kurulan, kurallı, anlamca kaynaşmış) örnekler üzerinden ayırırsın.
• Kurallı birleşik fiillerin dört anlamını (yeterlilik, tezlik, sürerlik, yaklaşma) eklerinden tanırsın.
• Yeterlilik fiilinin yetenek, olasılık ve izin anlamlarını bağlamdan çıkarırsın.
• Birleşik fiili, yan yana duran iki ayrı fiilden ve zarf-fiilli öbeklerden ayırırsın.

Birleşik fiil nedir?

Birleşik fiil (birleşik eylem), en az biri fiil olan iki sözcüğün tek bir eylem anlatacak biçimde birleşmesiyle kurulur. Ölçüt, parçaların ayrı ayrı iki iş anlatıp anlatmadığıdır. "Kitabı alıp okudu" cümlesinde iki iş vardır: almak ve okumak. "Kitabı okuyabildi" cümlesinde ise tek bir iş vardır: okumak; "-abil" bu işin başarıldığını gösterir. Birleşik fiiller üç yoldan kurulur.

1. Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller

Bir isim, etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı fiillerinden biriyle birleşerek yeni bir eylem kurar. Bu fiillerin görevi, eylem anlamını isimden alıp ona çekim eki taşıyacak bir gövde vermektir. "Kabul etmek" sözünde eylemin içeriği "kabul" sözcüğündedir; "etmek" yalnızca onu fiile çevirir.

Yazımı, yazım ünitesinde gördüğün ses olayı kuralına bağlıdır. İsim birleşirken bir ses olayına uğrarsa bitişik, uğramazsa ayrı yazılır:

"Eylemek" bugün daha çok eski metinlerde ve kalıplaşmış sözlerde görülür: "kabul eyledi". "Kılmak" ise "namaz kılmak", "zorunlu kılmak" gibi sınırlı birleşmelerde yaşar.

2. Kurallı birleşik fiiller

Bir fiil, "-a/-e" ya da "-ı/-i" zarf-fiil ekini alıp bilmek, vermek, durmak, gelmek, kalmak, yazmak fiillerinden biriyle birleşir. İkinci fiil sözlükteki anlamını bırakır ve birinci fiile yalnızca bir anlam rengi katar. Bu yüzden bu fiillere kurallı birleşik fiil denir: kuruluşları ve anlamları bir kurala göre öngörülebilir. Hepsi bitişik yazılır.

Yeterlilik. Bu fiil üç ayrı anlamda kullanılır. "Kardeşim bu bulmacayı çözebilir" cümlesi bir gücü, "Tren biraz gecikebilir" cümlesi bir olasılığı, "Artık içeri girebilirsin" cümlesi bir izni anlatır. Hangisi olduğunu ek değil, bağlam belirler: öznenin gücünü sorguluyorsan yetenek, olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini tartıyorsan olasılık, birine bir iş için onay veriyorsan izindir.

Yeterlilik fiilinin olumsuzu, "bil-" düşürülerek "-ama/-eme" ile kurulur: çözebildi → çözemedi, girebilir → giremez. "Çözebilmedi" biçimine kaçmamak gerekir; olumsuz yeterlilik tek bir ekle anlatılır.

Tezlik. "-ıver" eylemin çabuk ya da zahmetsizce yapıldığını anlatır: "Tahtayı siliverdi." Çoğu kez bir rica tonunu da yumuşatır: "Şu pencereyi açıver."

Sürerlik. Üç yardımcı fiil üç ayrı süreklilik rengi verir. "-adur" bir iş sürerken başka bir şeyin olacağını anlatır: "Siz oynayadurun, ben geliyorum." "-agel" bir işin geçmişten bugüne süregeldiğini anlatır: "Bu hikâyeyi dedelerimiz anlatagelmiş." "-akal" bir durumun donup kalmasını anlatır: "Haberi duyunca yerinde kalakaldı."

Yaklaşma. "-ayaz" eylemin olmasına ramak kaldığını, ama olmadığını anlatır: "Gölde az kalsın boğulayazdı." Cümle bir tehlike atlatıldığını bildirir; boğulma gerçekleşmemiştir.

Kurallı birleşik fiilde çekim ekleri ikinci fiile gelir: çözebildik, siliverecek, kalakalmışlar. Kip ve kişi, bütün birleşik fiile aittir.

3. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller

Bir isim ile bir fiil, ya da iki fiil, parçalarından birinin ya da ikisinin gerçek anlamını yitirmesiyle yeni bir anlam kurar. "Göz dikmek" gözü bir yere sabitlemek değil, bir şeyi elde etmeyi istemektir. "Yüz vermek" yüzü birine uzatmak değil, birine fazla hoşgörü göstermektir. "El koymak" elini bir şeyin üstüne koymak değil, bir şeye zorla sahip çıkmaktır. "Ayak diremek" bir isteğinden vazgeçmemektir.

Bu fiillerin çoğu ayrı yazılır. Bazıları ise dilde tek sözcük gibi kalıplaşmış ve bitişik yazılır: vazgeçmek, öngörmek, varsaymak. Hangilerinin bitişik yazıldığını TDK Yazım Kılavuzu tek tek listeler; bu yüzden bitişik yazılanları bir kuraldan çıkaramazsın, tanıyarak öğrenirsin.

Bu türün deyimlerle sınırı her zaman keskin değildir; "göz dikmek" gibi birleşmeler hem birleşik fiil hem deyim olarak ele alınabilir. Sınavda belirleyici olan, parçaların gerçek anlamlarının toplamının yeni anlamı vermemesidir.

Birleşik fiil olmayan ikililer

Yan yana duran her fiil çifti birleşik fiil değildir. İki durumu ayır:

1. "-ıp" ile bağlanan iki fiil. "Kapıyı açıp çıktı" cümlesinde iki ayrı iş vardır; "-ıp" zarf-fiili iki eylemi sıralar.
2. İkinci fiilin kendi anlamını koruduğu "-a/-e" öbekleri. "Güle oynaya eve döndük" cümlesinde "dönmek" gerçekten dönmektir; "güle oynaya" dönüşün nasıl olduğunu anlatan bir zarf öbeğidir. Kurallı birleşik fiilde ise ikinci fiil gerçek anlamını bırakır: "kalakalmak" bir yerde konaklamak değildir.

Kısacası sorman gereken soru şudur: İkinci fiil kendi işini mi yapıyor, yoksa birinci fiile yalnızca bir anlam mı katıyor? Kendi işini yapıyorsa iki ayrı fiil, anlam katıyorsa birleşik fiil vardır.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde birleşik fiil vardır?", "hangisinde kurallı birleşik fiil tezlik anlamı katmıştır?", "hangisinde '-abil' olasılık bildirir?", "hangisi ötekilerden farklı bir yolla kurulmuştur?" ya da "hangisinin yazımı yanlıştır?" gibi köklerle gelir. Önce fiili bul, sonra parçalarına ayır: ilk parça isimse yardımcı fiilli ya da anlamca kaynaşmış türdür; ikisini, ikinci fiilin gerçek anlamını koruyup korumadığına bakarak ayırırsın. İlk parça "-a/-ı" almış bir fiilse kurallı birleşik fiile bak ve ikinci fiilden anlamını çıkar.

Örnek 1 — Kurallı birleşik fiilin anlamı

Soru: "Kargo gelince kapıyı açıver, olur mu?" cümlesindeki birleşik fiil hangi anlamı katar?

• A) Yeterlilik
• B) Yaklaşma
• C) Sürerlik
• D) Tezlik
• E) Olasılık

Çözüm: "Aç-" fiiline "-ı" zarf-fiil eki ve "vermek" gelmiştir. "Vermek" burada bir şeyi birine vermek değildir; işin çabucak yapılmasını ister ve ricayı yumuşatır. Cevap: D.

Örnek 2 — Tür ayrımı

Soru: Aşağıdakilerin hangisi kuruluş bakımından ötekilerden farklıdır?

• A) kaybetmek
• B) zulmetmek
• C) pişman olmak
• D) göz dikmek
• E) rica etmek

Çözüm: A, B, C ve E'de bir isim, eylemin anlamını kendisi taşır ve yardımcı fiil onu fiile çevirir. D'de "dikmek" gerçek anlamını yitirmiş, iki sözcük birlikte yeni bir anlam kurmuştur; anlamca kaynaşmış bir birleşik fiildir. Cevap: D.

Örnek 3 — Yeterlilik fiilinin anlamı

Soru: "Hava kararınca bu patikada yolunu kaybedebilirsin." cümlesinde "-ebil" hangi anlamı taşır?

• A) Yetenek
• B) Olasılık
• C) İzin
• D) Tezlik
• E) Süreklilik

Çözüm: Konuşan dinleyicinin gücünü ölçmüyor ya da ona izin vermiyor; karanlıkta başına gelebilecek bir şeye dikkat çekiyor. Cevap: B.

Örnek 4 — Birleşik fiil mi, iki fiil mi?

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde birleşik fiil bulunmaz?

• A) Sesini duyunca kalakaldı.
• B) Mektubu okuyup kaldırdı.
• C) Bu kitabı bitirebildim.
• D) Çorbayı karıştırıverdi.
• E) Onu çok özlüyor, ama rica etmiyor.

Çözüm: B'de "okumak" ve "kaldırmak" iki ayrı iştir; "-up" onları sıralar. Ötekilerde kurallı birleşik fiil ya da yardımcı fiille kurulan birleşik fiil vardır. Cevap: B.

• "-ıp" ile sıralanan iki fiili birleşik fiil sanmak. İki ayrı iş varsa iki ayrı fiil vardır.
• Yeterlilik fiilinin anlamını ekten okumak. "-abil" yetenek, olasılık ya da izin olabilir; karar bağlamındadır.
• Olumsuz yeterliliği "-abilme" ile kurmak. Olumsuzu "-ama/-eme" ile kurulur: çözemedi.
• Kurallı birleşik fiili ayırarak yazmak. "Kala kaldı" değil, "kalakaldı".
• Yaklaşma fiilini gerçekleşmiş bir iş sanmak. "Boğulayazdı" boğulmanın olmadığını anlatır.
• Anlamca kaynaşmış fiillerin hepsini ayrı yazmak. "Vazgeçmek, öngörmek, varsaymak" bitişiktir.