Birleşik zamanlı fiiller

"Annem mutfakta çorba pişiriyor." Bu cümle şu anı anlatır. Şimdi fiile küçük bir ek getir: "Annem mutfakta çorba pişiriyordu." Eylem hâlâ sürüyor, ama artık geçmişte sürüyor; sen mutfağa girdiğin anı hatırlıyorsun. "Pişiriyormuş" dersen o sahneyi görmemişsin, biri sana anlatmış. "Pişiriyorsa" dersen işi bir koşula bağlarsın: pişiriyorsa akşam yemeğine kalırım. Tek bir fiil iki zaman anlamını aynı anda taşıdı. Önceki derste ek fiilin fiillere yeni bir zaman kattığını söyleyip ayrıntıyı bu derse bırakmıştık. Şimdi o ikinci görevi açıyoruz: basit zamanlı bir fiile ek fiil gelince ne olur, hangi birleşimler kurulur ve hangileri hiç kurulmaz.

• Basit zamanlı fiil ile birleşik zamanlı fiil arasındaki farkı yapısından gösterirsin.
• Hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanlarını ekleriyle ve anlamlarıyla ayırırsın.
• Birleşik zamanlı fiillerin olumsuz, soru ve kişi eki almış biçimlerini doğru kurarsın.
• Birleşik zamanlı fiili ek fiil almış bir isimden ve "-dır" ekli fiilden ayırırsın.

Basit zaman, birleşik zaman

Haber ve dilek kipleri derslerinde gördüğün fiillerin her biri tek bir kip eki taşıyordu: yazdı, yazmış, yazıyor, yazacak, yazar, yazsa, yaza, yazmalı. Bunlara basit zamanlı fiil denir. Basit zamanlı bir fiile ek fiilin hikâye (idi), rivayet (imiş) ya da şart (ise) biçimi eklendiğinde fiil iki kip anlamını birden taşır. Bu fiillere birleşik zamanlı fiil (birleşik çekimli fiil) denir.

Ekler şu sırayla dizilir: fiil kökü + kip eki + ek fiil + kişi eki. "Yazıyordum" sözcüğünde "yaz-" köktür, "-ıyor" şimdiki zaman ekidir, "-du" ek fiilin hikâye biçimidir, "-m" de birinci tekil kişi ekidir. İki kip anlamı yan yana geldiğinde ilki eylemin asıl kip anlamını, ikincisi o zamanın hangi bakışla aktarıldığını bildirir: görülmüş mü, duyulmuş mu, yoksa bir koşula mı bağlanmış?

Üç birleşik zaman

Tablodan üç kural çıkar. Birincisi, emir kipinin birleşik zamanı yoktur; "gel" ya da "gelsin" ek fiil almaz. İkincisi, görülen ve öğrenilen geçmiş zamanın rivayeti kurulmaz; rivayet satırının şimdiki zamanla başlamasının nedeni budur. Üçüncüsü, dilek kiplerinde şart birleşik zamanı yalnızca gereklilik kipiyle kurulur; şart kipinin ve istek kipinin şartı yapılmaz. "Geleydi" ve "geleymiş" gibi istek kipli biçimler bugün seyrek kullanılır, ama dil bilgisi kitaplarında birleşik zamanlar arasında sayılır.

Hikâye birleşik zamanı

Ek fiilin "-dı" biçimi, fiildeki kip anlamını geçmişe taşır ve anlatılanın konuşanın tanık olduğu bir geçmişte kaldığını bildirir. Her birleşimin kendine özgü bir anlamı vardır:

• -yordu (şimdiki zamanın hikâyesi): Geçmişte bir süre devam etmiş bir eylem. "Kapı çaldığında bulaşık yıkıyordum."
• -mıştı (öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi): Geçmişteki bir andan önce tamamlanmış bir eylem. "İstasyona vardığımızda tren kalkmıştı." Buradaki "-mış" duyum bildirmez; iki geçmiş olaydan hangisinin önce olduğunu gösterir.
• -acaktı (gelecek zamanın hikâyesi): Geçmişte tasarlanmış bir eylem. Cümlenin devamı çoğunlukla planın bozulduğunu anlatır: "Bu yaz yaylaya taşınacaktık, ama babam izin alamadı."
• -ırdı (geniş zamanın hikâyesi): Geçmişteki bir alışkanlık ya da bir koşula bağlanmış sonuç. "Çocukken her akşam dedemle tavla oynardık." "Haber verseydin seni terminalde karşılardım."
• -dıydı (görülen geçmiş zamanın hikâyesi): Daha çok konuşma dilinde görülür ve olayın üzerinden zaman geçtiğini vurgular. "Ben o haberi geçen ay duyduydum."
• -saydı (şart kipinin hikâyesi): Gerçekleşmemiş bir dilek ya da pişmanlık. "Keşke o gün evden erken çıksaydım."
• -malıydı (gereklilik kipinin hikâyesi): Yapılması gerektiği hâlde yapılmamış bir eylem; çoğu kez bir sitem taşır. "Faturayı dün ödemeliydin."

Rivayet birleşik zamanı

Ek fiilin "-mış" biçimi, eylemin başkasından duyulduğunu ya da sonradan anlaşıldığını bildirir: "Komşumuz yeni bir işe başlıyormuş." "Toplantı yarın yapılacakmış." Geniş zamanın rivayeti, anlatılarda geçmişteki bir alışkanlığı aktarır: "Köyün yaşlıları her sabah pınar başında toplanırmış." Dilek kipleriyle kurulduğunda aktarılan bir dileği ya da gerekliliği anlatır: "Doktora göre ilacı aç karnına içmeliymişim."

Masalların açılış kalıbı "Bir varmış, bir yokmuş" burada bir tuzak kurar. "Var" ve "yok" isim soylu sözcüklerdir; "-mış" onlara bir kip ekinin ardından değil, doğrudan gelmiştir. Bu yüzden bu sözcükler birleşik zamanlı fiil değil, ek fiilin rivayet biçimini almış isimlerdir.

Şart birleşik zamanı

Ek fiilin "-sa" biçimi, fiildeki yargıyı bir koşula dönüştürür: "Otobüs kalktıysa taksiye bineriz." "Ödevini bitirmişse dışarı çıkabilir." "Yağmur yağıyorsa şemsiyeni al." "Taşınacaksan eşyalarını şimdiden topla." "Erken kalkarsan kahvaltıya yetişirsin."

Bu başlıkta en çok karışan ayrım, şart kipi ile şart birleşik zamanı arasındadır. "Gelse" basit zamanlı bir fiildir; "-se" doğrudan köke gelmiş ve bir varsayım kurmuştur. "Gelirse" ise birleşik zamanlıdır; önce geniş zaman eki "-ir" gelmiş, ek fiil onun ardından eklenmiştir. Anlam da ayrışır. "Mektup gelse sevinirim" cümlesi bir olasılığı dile getirir. "Mektup geldiyse masama bırak" cümlesi ise eylemin çoktan gerçekleşmiş olabileceğini kabul eder ve buna göre bir istekte bulunur.

Kişi eki, olumsuzluk ve soru

Kişi eki çoğunlukla ek fiilden sonra gelir: bekliyordum, bekliyormuşum, bekliyorsam; bekleyecektik, bekleyecekmişiz, bekleyeceksek. Üçüncü çoğul kişide "-lar" kip ekinin hemen ardına da gelebilir: bekliyorlardı.

Olumsuzluk eki "-ma/-me" fiil kökünün hemen ardına gelir; ek fiil yerinden oynamaz: beklemiyordu, beklemeyecekti, beklemezse. Geniş zamanın olumsuzunda "-maz/-mez" kullanılır: beklemezdi.

Soru eki "mi" kip ekinden sonra ayrı yazılır; ek fiil ile kişi eki soru ekine yaslanır: Bekliyor muydun? Bekleyecek miymiş? Bekler miydiniz? Ek fiilin soru ekine yaslanması, önceki derste gördüğün "Hasta mıydı?" yapısının fiillerdeki karşılığıdır.

Birleşik zaman mı, değil mi?

Bir sözcüğün birleşik zamanlı olup olmadığını iki soruyla sınayabilirsin.

1. Ek fiilden önce bir kip eki var mı? "Hastaydı" sözcüğünde ek fiil doğrudan "hasta" sıfatına gelmiştir; araya bir kip eki girmemiştir. Bu bir isim cümlesinin yüklemidir, birleşik zamanlı fiil değildir. "Hastalanıyordu" ise kök, kip eki ve ek fiilden oluşur; birleşik zamanlıdır.
2. Ek fiil hikâye, rivayet ya da şart biçiminde mi? Ek fiilin "-dır" biçimi bir fiile geldiğinde ("Paket dağıtıma çıkmıştır", "Çocuklar çoktan uyumuşlardır") birleşik zaman kurmaz; yargıya kesinlik ya da tahmin anlamı katar. Birleşik zamanlar yalnızca üç tanedir.

Soru kökleri

Sorular "hangisinde birleşik zamanlı fiil vardır?", "altı çizili fiilin kip ve zaman özelliği hangisidir?", "hangisinde yapılması gereken bir işin yapılmadığı anlatılır?" ya da "hangisi şart birleşik zamanlıdır?" gibi köklerle gelir. Önce kökü ayır, sonra ekleri sondan başa doğru oku: kişi eki, ek fiil, kip eki. İlk kip eki "neyin", ek fiil "hangi birleşik zamanın" adını verir; ikisini yan yana koyduğunda "şimdiki zamanın hikâyesi" gibi bir ad çıkar.

Örnek 1 — Birleşik zamanın adı

Soru: "Arkadaşlarım sahilde voleybol oynuyormuş." cümlesindeki yüklem hangi zamandadır?

• A) Öğrenilen geçmiş zaman
• B) Şimdiki zamanın hikâyesi
• C) Şimdiki zamanın rivayeti
• D) Geniş zamanın rivayeti
• E) Şimdiki zamanın şartı

Çözüm: Sondan okuyalım: "-muş" ek fiilin rivayet biçimi, ondan önceki "-uyor" şimdiki zaman ekidir. Konuşan arkadaşlarını görmemiş, bunu birinden duymuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — İsim mi, fiil mi?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik zamanlı bir fiil vardır?

• A) Oda çok dağınıktı.
• B) Kardeşim evdeymiş.
• C) Bahçe geniş idi.
• D) Pencereleri siliyordum.
• E) Hava serinse yürürüz.

Çözüm: Dört seçenekte ek fiil bir sıfata ya da hâl eki almış bir isme yaslanmıştır ve aralarında hiçbir kip eki bulunmaz. D'de "sil-" köküne önce şimdiki zaman eki, sonra ek fiilin hikâye biçimi eklenmiştir. Cevap: D.

Örnek 3 — Anlam

Soru: "Toplantıya zamanında gelmeliydin." cümlesindeki fiil hangi anlamı taşır?

• A) Gelecekte yapılacak bir eylem
• B) Yapılması gerekirken yapılmamış bir eylem
• C) Başkasından duyulan bir eylem
• D) Geçmişteki bir alışkanlık
• E) Bir koşul

Çözüm: Gereklilik kipi "-meli"ye ek fiilin hikâye biçimi eklenmiştir. Konuşan, geç kalan kişiye sitem eder: gelmesi gerekiyordu, ama zamanında gelmedi. Cevap: B.

Örnek 4 — Soru biçimi

Soru: "Kardeşin resim yapıyordu." cümlesinin soru biçimi hangisidir?

• A) Kardeşin resim yapıyor muydu?
• B) Kardeşin resim yapıyordu mu?
• C) Kardeşin resim yapmıyordu.
• D) Kardeşin resim yapıyormuydu?
• E) Kardeşin resim yapar mıydı?

Çözüm: Soru eki kip ekinden sonra ayrı yazılır, ek fiil de soru ekinin ardından gelir. B'de soru eki yanlış yerde, C olumsuz bir cümle, D'de soru eki bitişik yazılmış, E'de kip değişmiştir. Cevap: A.

• Ek fiil almış bir ismi birleşik zamanlı fiil sanmak. Ek fiilden önce kip eki yoksa birleşik zaman da yoktur: "yorgundu" bir isim cümlesinin yüklemidir.
• "-dır" ekini dördüncü bir birleşik zaman saymak. "Gitmiştir" kesinlik ya da tahmin bildirir; birleşik zamanlar hikâye, rivayet ve şarttır.
• "-mıştı" içindeki "-mış"ı duyum sanmak. Hikâye birleşik zamanında bu ek, eylemin başka bir geçmiş andan önce bittiğini gösterir.
• Şart kipi ile şart birleşik zamanını karıştırmak. "-sa" doğrudan köke geldiyse basit zamandır: "otursa" basit, "oturursa" birleşik.
• Masaldaki "varmış" sözcüğünü rivayet birleşik zamanı sanmak. "Var" bir isimdir; burada ek fiil bir isme gelmiştir.