Ek fiil

"Dedem öğretmen." Bu cümlede bir fiil yok, ama bir yargı var: dedenin mesleği bildiriliyor. "Dedem öğretmendi" dediğinde aynı yargıyı geçmişe taşırsın. "Dedem öğretmenmiş" dediğinde bunu başkasından duyduğunu anlatırsın. "Dedem öğretmense" dediğinde bir koşul kurarsın. Bir isim, küçük bir ekle zaman ve anlam kazanan bir yüklem oldu. Bu işi gören ek, önceki iki derste adını andığımız ek fiildir. Kipler dersinde fiillerin nasıl çekimlendiğini gördük; bu derste fiil olmayan sözcüklerin, yani isimlerin, sıfatların ve zamirlerin nasıl yüklem olduğunu ve ek fiilin fiillere nasıl yeni bir zaman kattığını öğreneceğiz.

• Ek fiilin dört biçimini (geniş zaman, hikâye, rivayet, şart) ve bu biçimlerin anlamlarını tanırsın.
• Ek fiilin isim soylu sözcükleri yüklem yapma görevini gösterirsin.
• Ek fiilin bitişik ve ayrı yazımını, olumsuz ve soru biçimlerini doğru kurarsın.
• Ek fiili aynı biçimdeki kip eklerinden ve yapım eklerinden ayırırsın.

Ek fiil nedir?

Ek fiil (ek eylem), isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapan ya da fiillere gelerek onlara yeni bir zaman katan bir ektir. Bugün tek başına kullanılmayan eski bir "i-" fiilinden gelir; bu yüzden hem ayrı yazılan bir sözcük gibi ("hasta idi") hem de bir ek gibi ("hastaydı") karşımıza çıkar.

Ek fiilin iki görevi vardır:

1. İsim soylu sözcükleri yüklem yapmak: Hava güzeldi. (sıfat yüklem olmuştur.)
2. Basit zamanlı fiillere yeni bir zaman katmak: Geliyordu. (şimdiki zaman ile görülen geçmiş birleşmiştir.)

Bu dersin ağırlığı birinci görevdedir; ikinci görev bir sonraki dersin konusu olan birleşik zamanlı fiillerde ayrıntısıyla işlenecek.

Ek fiilin dört biçimi

Geniş zaman (-dır). İsmi şimdiki ya da her zaman geçerli bir yargının yüklemi yapar. Kişi ekleriyle birlikte kullanılır: öğrenciyim, öğrencisin, öğrencidir, öğrenciyiz, öğrencisiniz, öğrencidirler. Üçüncü kişide "-dır" çoğu zaman düşebilir: "Hava güzel" de, "Hava güzeldir" de doğrudur. "-dır" eki bir tahmin de bildirebilir: "Ali şu an işindedir" cümlesinde konuşan Ali'nin işinde olduğunu kesin olarak bilmez, tahmin eder.

Hikâye (idi). Geçmişteki bir durumu, konuşanın tanık olduğu bir biçimde anlatır: Hava çok soğuktu.

Rivayet (imiş). Geçmişteki ya da şimdiki bir durumu, konuşanın kendi gözüyle görmediği, bir aktarmaya ya da bir çıkarıma dayanan bir bilgi olarak anlatır: Yorgunmuş.

Şart (ise). Bir durumu bir koşul olarak ortaya koyar: Zenginse yardım eder.

Haber kipleri dersinde gördüğün tanıklık ile duyum farkı burada da geçerlidir: "-dı" görülmüş, "-mış" aktarılmış ya da çıkarılmış bir bilgiyi anlatır. Fark, bu eklerin burada bir fiile değil, bir isme gelmesidir.

Ek fiilin yazımı

Ek fiil ayrı ya da bitişik yazılabilir: hasta idi, hastaydı. Bitişik yazıldığında sözcüğün son ünlüsüne ve son ünsüzüne göre biçim değiştirir; ünlüyle biten sözcüklerden sonra araya "y" girer: hastaydı, hastaymış, hastaysa. Ünsüzle biten sözcüklerde ise doğrudan eklenir ve sert ünsüzden sonra sertleşir: soğuktu, çalışkandı. Yazım ünitesinde gördüğün bu kural, ek fiilin yazımıyla ilgili soruların temelidir.

Olumsuzluk ve soru

Ek fiilli yüklemlerin olumsuzu, fiillerde olduğu gibi "-ma/-me" ekiyle değil, "değil" sözcüğüyle kurulur: Hasta değil. Hasta değildi. Hasta değilmiş. Bu durumda ek fiil "değil" sözcüğüne gelir.

Soru biçiminde "mi" soru eki isimden sonra ayrı yazılır ve ek fiil soru ekine eklenir: Hasta mı? Hasta mıydı? Hasta mıymış?

Ek fiil hangi sözcükleri yüklem yapar?

Ek fiil isim soylu bütün sözcükleri yüklem yapabilir:

• İsim: Dedem öğretmendi.
• Sıfat: Hava soğuktu.
• Zamir: Bu kalem seninmiş.
• Hâl eki almış isim: Kardeşim evdeydi.

Bu yüklemler bir eylem değil, bir durum ya da nitelik bildirir. Cümle bilgisi ünitesinde bu cümlelere "isim cümlesi" dendiğini göreceksin.

Ek fiil mi, başka bir ek mi?

Ek fiilin biçimleri kip ekleriyle ve bazı yapım ekleriyle aynıdır. Ayırmanın temel yolu, ekin yaslandığı sözcüğün türünü sormaktır:

• "-dı": "Yol çok uzundu" cümlesinde bir sıfata gelmiş; ek fiildir. "Otobüs kalktı" cümlesinde bir fiile gelmiş; görülen geçmiş zaman kipidir.
• "-mış": "Çay çok sıcakmış" cümlesinde bir sıfata gelmiş; ek fiildir. "Çayı içmiş" cümlesinde bir fiile gelmiş; öğrenilen geçmiş zaman kipidir.
• "-sa": "Yer uygunsa" sözünde bir sıfata gelmiş; ek fiildir. "Gelse" sözünde bir fiile gelmiş; şart kipidir.
• "-dır": "Hava soğuktur" cümlesinde ek fiildir. "Saçını kestirdi" cümlesinde ise "-tir" bir fiile gelmiş ve yeni bir fiil türetmiştir; fiilden fiil yapım ekidir.

İsim cümlesi ve fiil cümlesi

Ek fiil, cümleleri yüklemlerine göre ikiye ayırmanın da anahtarıdır. Yüklemi ek fiil almış bir isim soylu sözcük olan cümlelere isim cümlesi, yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelere fiil cümlesi denir. "Kardeşim çok çalışkandı" bir isim cümlesidir; yüklem "çalışkan" sıfatıdır. "Kardeşim çok çalıştı" ise bir fiil cümlesidir; yüklem "çalış-" fiilidir.

İkisini ayırmak için yüklemin kökünü bul ve ona "-mak" getir. "Çalış-" kökü "çalışmak" diye bir eylem kurar; cümle fiil cümlesidir. "Çalışkan" sözcüğü "-mak" almaz; bir niteliktir ve cümle isim cümlesidir. Bu ayrım cümle bilgisi ünitesinde yeniden karşına çıkacak ve orada cümlenin türünü belirleyen ölçütlerden biri olacak. Şimdiden bilmen gereken, ek fiilin bir cümleyi fiil cümlesine çevirmediğidir: "Kardeşim evdeydi" cümlesi, ek fiil almış olsa da bir isim cümlesidir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde ek fiil vardır?", "ek fiil hangi anlamı katmıştır?", "hangisinde '-dı' ek fiildir?", "hangisinde ek fiil tahmin bildirir?" ya da "ek fiilin bitişik yazımı hangisidir?" kökleriyle gelir. Her soruda ekin geldiği sözcüğe bak: İsme geldiyse ek fiil, fiile geldiyse kip ya da yapım eki olabilir.

Örnek 1 — Ek fiilin anlamı

Soru: "Yorgunmuş." cümlesindeki ek fiil hangi anlamı katar?

• A) Hikâye (görülen geçmiş)
• B) Şart
• C) Rivayet (öğrenilen geçmiş)
• D) Geniş zaman
• E) Gelecek

Çözüm: "-muş" yorgunluğun konuşanın gözüyle görülmediğini, bir aktarmaya ya da bir izlenime dayandığını gösterir. Cevap: C.

Örnek 2 — İsme mi, fiile mi?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-dı/-du" eki ek fiildir?

• A) Otobüs kalktı.
• B) Kapıyı açtı.
• C) Yol çok uzundu.
• D) Suyu içti.
• E) Kitabı aldı.

Çözüm: C'de ek "uzun" sıfatına gelmiş ve onu yüklem yapmıştır. Öteki seçeneklerde ek bir eylem sözcüğüne eklenmiştir; orada görülen geçmiş zaman kipidir. Cevap: C.

Örnek 3 — Olumsuzluk

Soru: "Hasta idi" yargısının olumsuzu hangisidir?

• A) Hastamadı
• B) Hasta değildi
• C) Hastasızdı
• D) Hasta değilmiş
• E) Hastamıydı

Çözüm: Ek fiilli yüklemlerin olumsuzu "değil" sözcüğüyle kurulur ve ek fiil bu sözcüğe gelir. D'de anlam hikâyeden rivayete kaymıştır. Cevap: B.

Örnek 4 — Yazım

Soru: "Soğuk idi" söz öbeğinin bitişik yazımı hangisidir?

• A) soğukdu
• B) soğuktu
• C) soğukidi
• D) soğuktı
• E) soğuk'tu

Çözüm: Ek fiil sert ünsüzden sonra sertleşir ve ünlü uyumuna uyar: soğuktu. Cevap: B.

• Ek fiili kip eki sanmak. İsme geldiyse ek fiildir, fiile geldiyse kiptir.
• Ek fiilli yüklemi "-ma" ile olumsuz yapmak. Olumsuzluk "değil" ile kurulur.
• Ünlüyle biten sözcüklerde "y"yi unutmak. "Hastaydı", "hastadı" değil.
• Ettirgen "-dır" ekini ek fiil sanmak. Fiile gelip yeni fiil kuruyorsa yapım ekidir.
• Hikâye ile rivayeti karıştırmak. Tanıklık mı, duyum mu?
• "-dır" ekinin tahmin anlamını gözden kaçırmak. "Şu an işindedir" bir kesinlik değil, tahmin olabilir.