Dilek kipleri

"Yarın erken kalkacağım" dediğinde bir bilgi verirsin: yarın ne olacağını haber verirsin. "Yarın erken kalkmalıyım" dediğinde ise bir zorunluluğu dile getirirsin; kalkıp kalkmayacağın belli değildir, ama kalkman gerekir. "Yarın erken kalksam" dediğinde bir koşul ya da bir istek kurarsın. Üç cümle de aynı eylemi anlatır, ama yalnızca birincisi bir haber verir; ötekiler bir dileği, bir gerekliliği, bir ihtimali dile getirir. Önceki derste eylemi bir zamana bağlayan haber kiplerini gördük. Bu derste eylemi bir zamana değil, konuşanın isteğine, koşuluna ya da buyruğuna bağlayan dört kipi, yani dilek kiplerini öğreneceğiz.

• Dört dilek kipini (şart, istek, gereklilik, emir) ekleriyle tanırsın.
• Dilek kiplerinin haber kiplerinden farkını, zaman değil tutum bildirmelerine bağlarsın.
• Şart kipinin koşul ve dilek, gereklilik kipinin zorunluluk ve tahmin anlamlarını ayırırsın.
• Emir kipinin kişi çekimini ve dilek anlamında kullanımını tanırsın.

Dilek kipleri nedir?

Eylemi belirli bir zamana bağlamadan, konuşanın o eyleme karşı tutumunu (bir isteği, bir koşulu, bir gerekliliği ya da bir buyruğu) bildiren kiplere dilek kipleri denir. Haber kipleri "Ne zaman oldu, olacak?" sorusunu cevaplarken, dilek kipleri "Konuşan bu eylem hakkında ne istiyor ya da ne düşünüyor?" sorusunu cevaplar. Bu yüzden dilek kipleriyle kurulan cümlelerde eylem gerçekleşmiş değildir; gerçekleşmesi istenir, gerekir ya da bir koşula bağlanır. Dört dilek kipi vardır: şart, istek, gereklilik ve emir.

Şart kipi (-sa/-se)

Şart kipi iki anlam taşır.

Koşul: Eylem, başka bir eylemin gerçekleşmesine bağlanır: Erken kalksan yetişirsin. Burada yetişmek, erken kalkmaya bağlıdır. Koşul anlamındaki şart kipiyle kurulan bölüm, cümlenin asıl yargısına bir koşul ekler.

Dilek, özlem: Eylemin gerçekleşmesi istenir ya da özlenir: Bir yağmur yağsa! Keşke burada olsan. Bu kullanımda bir koşul yoktur; konuşan yalnızca bir isteğini dile getirir. "Keşke" sözcüğü, cümlede bulunduğunda, bu anlamın güçlü bir işaretidir.

İki anlamı ayırmanın yolu, cümlenin devamında bu şarta bağlı bir sonuç olup olmadığına bakmaktır. "Erken kalksan" sözünden sonra "yetişirsin" gibi bir sonuç geliyorsa koşul vardır; cümle bir istekle bitiyorsa dilek vardır.

İstek kipi (-a/-e)

Konuşanın bir eylemi yapma isteğini bildirir: Parka gidelim. Bir de ben deneyeyim. İstek kipi en çok birinci kişilerle kullanılır: gideyim, gidelim. İkinci ve üçüncü kişilerle kullanımı günümüz Türkçesinde azdır; bu kişilerde istek çoğu zaman emir kipiyle karşılanır.

İstek kipinin eki olan "-a/-e", yönelme hâl ekiyle aynı biçimdedir. Ayırmanın yolu, ekin bir fiile mi bir isme mi geldiğine bakmaktır: "okula" (isme gelmiş, yönelme hâli), "okuyalım" (fiile gelmiş ve kişi ekiyle yüklem kurmuş, istek kipi).

Gereklilik kipi (-malı/-meli)

Eylemin yapılmasının gerekli ya da zorunlu olduğunu bildirir: Düzenli çalışmalısın. Gereklilik kipi de iki anlam taşıyabilir.

Zorunluluk: Eylemin yapılması gerekir: Kurallara uymalıyız.

Tahmin: Konuşan bir olasılığı güçlü bir tahminle dile getirir: Işıklar yanıyor, evde olmalılar. Burada kimse evde olmak zorunda değildir; konuşan, ışıklara bakarak bir çıkarım yapar. Tahmin anlamında gereklilik kipi, çoğu zaman bir ipucuna dayanan bir sonucu bildirir.

İki anlamı ayırmanın yolu şudur: Cümle birine bir şey yapmasını mı söylüyor, yoksa bir durumu mu tahmin ediyor? Birincisi zorunluluk, ikincisi tahmindir.

Emir kipi

Bir eylemin yapılmasını buyuran kiptir. Emir kipinin kendine özgü kişi çekimi vardır ve birinci kişi yoktur; konuşan kendine emir vermez, bu anlam istek kipiyle karşılanır. "Yaz-" fiilinin emir çekimi şöyledir:

İkinci tekil kişide ek yoktur; fiil kökü ya da gövdesi tek başına emir bildirir. İkinci çoğul kişideki "-ınız" biçimi, "-ın" biçimine göre daha kibar ve resmî bir buyruk anlatır: "Lütfen oturunuz" cümlesi, "Oturun" cümlesinden daha saygılı bir söyleyiştir.

Emrin dilek anlamı. Emir kipi, özellikle üçüncü kişide, bir buyruk değil bir dilek, iyi dilek anlatabilir: Sınavın iyi geçsin. Burada kimseye bir şey buyrulmaz; konuşan bir iyi dileğini dile getirir.

Kişi çekimi, olumsuzluk ve zaman

Şart, istek ve gereklilik kipleri de haber kipleri gibi kişi ekleriyle çekimlenir. Aşağıdaki tabloda "gel-" fiili "ben" için üç kipte, önce olumlu sonra olumsuz olarak çekimlenmiştir:

Emir kipinde birinci kişi olmadığı için olumsuzluk ikinci kişide gösterilir: gelme, gelmeyin. Her üç kipte de olumsuzluğu fiil ile kip eki arasına giren "-me" parçası sağlar.

Dilek kiplerinin belirli bir zamanı yoktur; eylem henüz gerçekleşmemiştir ve çoğu zaman gelecekte gerçekleşmesi istenir ya da beklenir. Bu yüzden dilek kipleriyle kurulan cümlelerde "dün, geçen yıl" gibi geçmiş zaman sözcükleri tek başına kullanılmaz; böyle bir anlam gerektiğinde ek-fiille kurulan birleşik zamanlara başvurulur. Bu yapılar ilerideki bir derste ele alınacak.

Dilek kipi mi, başka bir ek mi?

"-sa" şart kipi mi, ek-fiil mi? Şart kipinin eki bir fiile gelir: gelsen. Aynı ses bir isme gelirse ek-fiildir: zenginse, hastaysa. Ek-fiil bir sonraki dersin konusudur; burada bilmen gereken, ekin fiile mi isme mi geldiğine bakmandır.

İstek kipi mi, zarf-fiil mi? "Koşa koşa geldi" söz öbeğinde "-a" eki bir fiile gelmiştir ama yüklem kurmaz; gelişin biçimini gösteren bu yapı bir zarf-fiildir ve ilerideki bir derste işlenecek.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde istek kipi vardır?", "şart kipi hangisinde dilek bildirir?", "gereklilik kipi hangisinde tahmin anlamı taşır?", "emir kipi hangisinde dilek anlamında kullanılmıştır?" ya da "hangisi dilek kiplerinden değildir?" kökleriyle gelir. Her soruda önce eki bul, sonra cümlenin bir haber mi, bir istek mi, bir koşul mu, bir buyruk mu bildirdiğine bak.

Örnek 1 — Kipi tanımak

Soru: "Parka gidelim." cümlesindeki kip hangisidir?

• A) Şart
• B) İstek
• C) Gereklilik
• D) Emir
• E) Gelecek zaman

Çözüm: "-e" eki birinci çoğul kişiyle birlikte konuşanların bir eylemi yapma isteğini bildirir. Cevap: B.

Örnek 2 — Şart kipinin anlamı

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şart kipi bir dilek bildirir?

• A) Erken kalksan yetişirsin.
• B) Bir yağmur yağsa!
• C) Sorsan anlatırım.
• D) Dikkat etsen düşmezsin.
• E) Çalışsan başarırsın.

Çözüm: B'de bir koşula bağlı sonuç yoktur; konuşan yağmurun yağmasını ister. Ötekilerde şart bir sonuca bağlanır. Cevap: B.

Örnek 3 — Gereklilik kipinin anlamı

Soru: "Işıklar yanıyor, evde olmalılar." cümlesinde gereklilik kipi hangi anlamı taşır?

• A) Zorunluluk
• B) Tahmin
• C) Emir
• D) Koşul
• E) İstek

Çözüm: Konuşan ışıklara bakarak bir çıkarım yapar; kimseye bir şey yapması söylenmez. Cevap: B.

Örnek 4 — Emir kipinin kişileri

Soru: "Yazsınlar" fiili emir kipinin hangi kişisiyle çekimlenmiştir?

• A) 1. tekil
• B) 2. tekil
• C) 3. tekil
• D) 2. çoğul
• E) 3. çoğul

Çözüm: "-sınlar" eki üçüncü çoğul kişiye (onlar) yönelik bir buyruğu bildirir. Cevap: E.

• Dilek kiplerini zaman bildiren kipler sanmak. Dilek kipleri bir tutumu bildirir.
• Şart kipinin koşul ve dilek anlamlarını karıştırmak. Bir sonuca bağlanıyor mu?
• Gereklilik kipinin tahmin anlamını gözden kaçırmak. Kimseye bir şey söylenmiyorsa tahmindir.
• Emir kipinde birinci kişi aramak. Emir kipinin birinci kişisi yoktur.
• İstek eki "-a" ile yönelme hâl ekini karıştırmak. Fiile mi, isme mi gelmiş?
• Şart eki ile ek-fiil "ise"yi karıştırmak. İsme gelen "-se" ek-fiildir.