Haber kipleri

"Yağmur yağdı" ile "Yağmur yağmış" arasında zaman farkı yoktur; ikisi de geçmişte olmuş bir olayı anlatır. Fark, konuşanın o olayı nasıl bildiğindedir. "Yağdı" diyen kişi yağmuru görmüştür. "Yağmış" diyen kişi ise yağmuru görmemiş, sabah ıslak sokakları görünce ya da birinden duyunca öğrenmiştir. Türkçe fiil çekimi yalnızca "ne zaman" sorusunu değil, "nereden biliyorsun" sorusunu da cevaplar. Yapı bilgisi ünitesinde kip eklerinin birer çekim eki olduğunu gördük. Fiiller ünitesinin bu ilk dersinde, bir eylemi bir zamana bağlayarak bildiren beş kipi, yani haber kiplerini ayrıntısıyla ele alacağız. Ardından bir kip ekinin kendi zamanı dışında kullanıldığı durumlara bakacağız.

• Beş haber kipini (görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman) ekleriyle tanırsın.
• Görülen geçmiş ile öğrenilen geçmiş zaman arasındaki anlam farkını açıklarsın.
• Bir kip ekinin kendi zamanı dışında kullanıldığı durumları (zaman kayması) belirlersin.
• Kip ekini aynı biçimdeki yapım eklerinden ve fiilimsilerden ayırırsın.

Kip nedir, haber kipi nedir?

Fiilin bildirdiği eylemin zamanını ya da konuşanın o eyleme bakışını gösteren eklere kip eki denir. Kipler iki gruba ayrılır. Haber kipleri eylemi bir zamana bağlayarak bildirir: geldi, gelecek. Dilek kipleri ise eylemi bir dilek, şart ya da zorunluluk çerçevesinde anlatır: gelse, gelmeli; bunlar bir sonraki dersin konusudur. Bu derste beş haber kipini göreceğiz.

Görülen geçmiş zaman (-dı)

Eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın buna tanık olduğunu ya da kesin olarak bildiğini gösterir: Dün geldi. Ek, ünlü uyumuna ve sertleşmeye göre "-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü" biçimlerini alır. Bu kip bir kesinlik taşır; konuşan, anlattığı olayın doğruluğundan emindir.

Öğrenilen geçmiş zaman (-mış)

Eylemin geçmişte yapıldığını, ama konuşanın buna tanık olmadığını, olayı başkasından duyduğunu ya da sonradan fark ettiğini gösterir: Yağmur yağmış. Ek "-mış, -miş, -muş, -müş" biçimlerini alır.

Öğrenilen geçmiş zaman bazen bir şaşırmayı da anlatır: "Burası ne kadar değişmiş!" Burada konuşan, değişikliği o an fark etmiş ve bundan şaşırmıştır. İki geçmiş zamanı ayırmanın yolu, konuşanın olayı nereden bildiğini sormaktır: Görerek mi, yoksa duyarak ya da sonradan fark ederek mi?

Masalların ve efsanelerin çoğunun "-mış" ekiyle anlatılması da bu yüzdendir: "Bir varmış, bir yokmuş; uzak bir ülkede yaşlı bir oduncu yaşarmış." Anlatıcı olaylara tanık olmamıştır; onları kuşaktan kuşağa aktarılan bir anlatıdan öğrenmiştir. Bir metinde "-mış" ekinin yoğun kullanılması, anlatıcının olaylara dışarıdan, duyduğu kadarıyla baktığını gösterir.

Şimdiki zaman (-yor)

Eylemin konuşma anında sürdüğünü gösterir: Okuyor. Aynı anlam "-makta/-mekte" ekiyle de verilebilir: okumakta. "-makta" biçimi özellikle yazı dilinde ve resmî anlatımda kullanılır; iki biçim de şimdiki zamandır.

Gelecek zaman (-acak)

Eylemin konuşma anından sonra yapılacağını gösterir: Gelecek. Ek "-acak, -ecek" biçimlerini alır ve ünlüyle biten fiillerde araya kaynaştırma ünsüzü girer: okuyacak.

Geniş zaman (-r)

Eylemin belirli bir zamana bağlı olmadan, her zaman yapıldığını ya da yapılabileceğini gösterir. Geniş zaman üç anlam taşıyabilir:

• Alışkanlık: Her sabah yürürüm.
• Genel doğru: Su yüz derecede kaynar.
• Yeterlilik, istek: Bu işi seve seve yaparım.

Geniş zamanın eki "-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür" biçimlerini alır. Olumsuz biçimi ise "-maz/-mez" ekiyle kurulur: Gelmez, sevmez.

Kişi ekleri, olumsuzluk ve soru

Haber kipleri kişi ekleriyle çekimlenir. "Gel-" fiilinin birinci tekil kişiyle çekimi şöyledir:

Olumsuzluk, kip ekinden önce gelen "-ma/-me" ekiyle kurulur. Geniş zamanın olumsuzu ayrık davranır: "-maz/-mez" ekiyle kurulur ve birinci kişilerde "gelmem, gelmeyiz" biçimini alır. Soru biçimlerinde ise "mi" soru eki ayrı yazılır ve kişi eki ona bitişir: gelecek misin, geliyor muyuz. Görülen geçmiş zamanda kişi eki soru ekinden önce gelir: geldin mi. Bu farklılıklar yazım sorularında karşına çıkabilir.

Zaman kayması

Bir kip eki bazen kendi zamanı dışında bir zamanı anlatmak için kullanılır. Bu duruma zaman kayması denir ve haber kipleri konusunun özellikle dikkat isteyen bölümüdür. Başlıca kaymalar şunlardır:

• Şimdiki zaman → gelecek: Yarın Ankara'ya gidiyorum. (Eylem yarın yapılacak.)
• Şimdiki zaman → geçmiş: Kanuni 1526'da Mohaç'ta büyük bir zafer kazanıyor. (Olay geçmişte olmuş; anlatıma canlılık katmak için şimdiki zaman kullanılmış.)
• Geniş zaman → gelecek: Haftaya bir kahveni içeriz. (Eylem ileride yapılacak.)
• Gelecek zaman → emir: Yarın herkes erken gelecek. (Bir buyruk bildirilir.)
• Görülen geçmiş → gelecek: Siz başlayın, ben geldim. (Konuşan henüz gelmemiştir; birazdan gelecektir.)

Zaman kaymasını bulmanın yolu, cümledeki zaman sözcüklerine ve bağlama bakmaktır. "Yarın, haftaya, birazdan" gibi sözcükler, fiilin ekinden bağımsız olarak gerçek zamanı gösterir. Ekin söylediği zaman ile bağlamın söylediği zaman farklıysa bir kayma vardır. Bağlamda hiçbir zaman ipucu yoksa, ekin kendi zamanını esas al.

Kip eki mi, başka bir ek mi?

Bazı kip ekleri başka eklerle aynı biçimdedir. Ayırmanın yolu, ekin sözcüğü yüklem mi yaptığına yoksa yeni bir sözcük ya da niteleme mi kurduğuna bakmaktır.

• "-ur/-ar": "Her akşam gazete okur" cümlesinde geniş zaman kipidir. "Derginin okurları mektup yazdı" cümlesinde ise "okur" bir kişiyi adlandırır; ek yapım ekidir.
• "-acak": "Yarın gelecek" cümlesinde gelecek zaman kipidir. "Sepette yiyecek kalmadı" cümlesinde "yiyecek" bir isimdir ve ek kip bildirmez.
• "-mış": "Tren kalkmış" cümlesinde öğrenilen geçmiş zaman kipidir. "Kurumuş yaprak" söz öbeğinde ise bir ismi niteler ve fiilimsidir; bu kullanım ilerideki bir derste işlenecek.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde öğrenilen geçmiş zaman vardır?", "hangisinde şimdiki zaman gelecek anlamında kullanılmıştır?", "hangisinde geniş zaman genel bir doğruyu bildirir?", "hangisinde gelecek zaman emir bildirir?" ya da "hangisinde '-ar' kip eki değildir?" kökleriyle gelir. Zaman kayması sorularında önce ekin zamanını, sonra bağlamın zamanını yaz; ikisi farklıysa kayma vardır.

Örnek 1 — İki geçmiş zaman

Soru: "Yağmur yağmış." cümlesindeki kip, konuşan hakkında ne söyler?

• A) Olaya tanık olmuştur.
• B) Olayın gelecekte olacağını bilir.
• C) Olaya tanık olmamış, sonradan öğrenmiştir.
• D) Olay şu an sürmektedir.
• E) Olay her zaman olur.

Çözüm: "-mış" eki olayın geçmişte olduğunu ama konuşanın ona tanık olmadığını gösterir. Cevap: C.

Örnek 2 — Zaman kayması

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman kipi gelecek anlamında kullanılmıştır?

• A) Şu an kitap okuyorum.
• B) Yarın Ankara'ya gidiyorum.
• C) Çocuklar bahçede oynuyor.
• D) Su kaynıyor.
• E) Annem yemek yapıyor.

Çözüm: "Yarın" sözcüğü gerçek zamanın gelecek olduğunu gösterir; ek ise şimdiki zamandır. Cevap: B.

Örnek 3 — Geniş zamanın anlamı

Soru: "Su yüz derecede kaynar." cümlesinde geniş zaman hangi anlamı taşır?

• A) Alışkanlık
• B) Genel doğru
• C) İstek
• D) Emir
• E) Geçmiş

Çözüm: Suyun yüz derecede kaynaması her zaman geçerli bir doğrudur. Cevap: B.

Örnek 4 — Kip eki mi?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-acak" eki gelecek zaman kipi değildir?

• A) Yarın gelecek.
• B) Sepette yiyecek kalmadı.
• C) Otobüs kalkacak.
• D) Kar yağacak.
• E) Onu arayacak.

Çözüm: B'de "yiyecek" bir isimdir; ek bir yüklem kurmaz. Ötekilerde ek, işin konuşma anından sonra olacağını anlatır. Cevap: B.

• İki geçmiş zamanı karıştırmak. "-dı" tanıklık, "-mış" duyma ya da sonradan fark etme bildirir.
• "-makta" ekini ayrı bir kip sanmak. Şimdiki zamanın öteki biçimidir.
• Ekin zamanını gerçek zaman sanmak. Bağlamdaki zaman sözcüklerine bak.
• Geniş zamanın anlamlarını karıştırmak. Alışkanlık, genel doğru, istek.
• Yapım eki ile geniş zaman ekini karıştırmak. "Okur" bir kişi adı mı, bir eylem mi?
• Fiilimsi "-mış" ile kip "-mış"ı karıştırmak. İsmi niteliyorsa fiilimsidir.