Çekim ekleri

"Ev" sözcüğüne "-ler", "-imiz" ve "-den" eklerini getirince "evlerimizden" olur. Sözcük uzadı, ama yeni bir sözcük doğmadı: hâlâ aynı evden, yani bir konuttan söz ediyoruz. Ekler yalnızca kaç tane olduğunu, kime ait olduğunu ve cümlede nereden ayrıldığını söyledi. Önceki derste yapım eklerinin kökten yeni sözcükler türettiğini gördük. Bu derste sözcüğü değiştirmeden onu cümleye bağlayan eklere, yani çekim eklerine geçiyoruz. Çekim ekleri Türkçe cümlenin tutkalıdır: bir sözcüğün özne mi nesne mi olduğunu, bir eylemin ne zaman ve kim tarafından yapıldığını bu ekler gösterir. Bu derste onları isimlerde ve fiillerde ayrı ayrı tanıyacak, sık karışan biçimlerini ayırmayı öğreneceğiz.

• Çekim ekini tanımlar, yapım ekinden ayırırsın.
• İsim çekim eklerini (çokluk, iyelik, hâl, tamlayan) ve sıralarını gösterirsin.
• Fiil çekim eklerini (kip, kişi) tanır, bir çekimli fiilin eklerini adlandırırsın.
• Aynı biçimdeki çekim eklerini (-lar, -m, -ın, -sın) görevine göre ayırırsın.

Çekim eki nedir?

Sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmeden ona cümlede bir görev, bir ilişki, bir kişi ya da bir zaman kazandıran eklere çekim eki denir. "Evlerimizden" sözcüğünde ekler evin sayısını, sahibini ve cümledeki işlevini gösterir; ama sözcük hâlâ "ev"dir ve sözlükte ayrı bir madde oluşturmaz. Önceki iki derste kullandığımız sözlük sınaması burada da geçerlidir: Ek sözlükte yeni bir madde kurmuyorsa çekim ekidir.

Çekim eklerinin iki temel özelliği vardır. Birincisi, yapım eklerinden sonra gelirler: "balıkçılardan" sözcüğünde önce yeni sözcük kuran "-çı", ardından görev bildiren "-lar" ve "-dan" gelir. İkincisi, bir çekim ekinden sonra genellikle yapım eki gelmez; çekim ekleri sözcüğün sonuna dizilir.

İsim çekim ekleri

İsimlere ve isim soylu sözcüklere gelen çekim ekleri şunlardır:

• Çokluk eki (-lar/-ler): evler, kitaplar.
• İyelik ekleri: bir şeyin kime ait olduğunu gösterir: evim, evin, evi, evimiz, eviniz, evleri.
• Hâl ekleri: ismin cümledeki ilişkisini gösterir. Belirtme (-ı): evi gördüm. Yönelme (-e): eve gittim. Bulunma (-de): evde kaldım. Ayrılma (-den): evden çıktım.
• Tamlayan eki (-ın): isim tamlamasının tamlayanına gelir: evin kapısı.
• Vasıta eki (-la): "ile" edatının eklenmiş biçimidir: kalemle yazdım.

İsim çekim ekleri belirli bir sırayla dizilir: çokluk, iyelik, hâl. "Evlerimizden" sözcüğünde önce çokluk (-ler), sonra iyelik (-imiz), en sonda hâl eki (-den) gelir. Bu sıra bozulursa sözcük Türkçede kurulamaz: "evimizlerden" diye bir sözcük yoktur.

Fiil çekim ekleri

Fiillere gelen çekim ekleri eylemin zamanını ya da kipini ve eylemi yapan kişiyi gösterir.

• Kip ekleri eylemin zamanını ya da dileğini bildirir. Haber kiplerinde eylem bir zamana bağlanır: geldi, gelmiş, geliyor, gelecek, gelir. Dilek kiplerinde eylem bir isteğe, koşula ya da gerekliliğe bağlanır: gelse, gele, gelmeli, gel.
• Kişi ekleri eylemi yapanı gösterir: geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler.

Fiil çekiminde sıra kip, sonra kişi biçimindedir: gel-di-m. Kiplerin anlamları ve kullanımları fiiller ünitesinde ayrıntısıyla işlenecek; burada bilmen gereken, kip ve kişi eklerinin birer çekim eki olduğu ve fiilin anlamını değil, zamanını ve kişisini değiştirdiğidir.

Ek-fiil

İsimleri yüklem yapan ya da çekimli fiillere yeni bir zaman katan eklere ek-fiil denir: hastaydı (idi), yorgunmuş (imiş), zenginse (ise), öğrencidir (-dır). Ek-fiil de bir çekim ekidir; sözcüğü yeni bir sözcüğe dönüştürmez, yalnızca onu cümlenin yüklemi yapar ya da zamanını değiştirir. Ek-fiil de fiiller ünitesinde ayrıca ele alınacak.

Aynı biçim, farklı çekim eki

Bazı çekim ekleri birbirine benzer biçimdedir ve görevine göre ayrılması gerekir. Önceki derslerde "-ı" ekinin belirtme ve iyelik, "-ın" ekinin tamlayan ve iyelik kullanımlarını gördün. Bunlara şu çiftler eklenir:

"-lar/-ler": çokluk mu, kişi mi? "Kitaplar masada" cümlesinde "-lar" bir isme gelmiş ve çokluk bildirir. "Yarın gelecekler" cümlesinde ise bir fiile gelmiş ve eylemi yapanların üçüncü çoğul kişi olduğunu gösterir; kişi ekidir. Ayırmanın yolu, ekin bir isme mi bir fiile mi geldiğine bakmaktır.

"-m": iyelik mi, kişi mi? "Evim" sözcüğünde "-m" bir isme gelmiş ve sahipliği gösterir; iyelik ekidir. "Geldim" sözcüğünde ise bir fiile gelmiş ve eylemi yapanı gösterir; kişi ekidir.

"-sın": kişi mi, emir mi? "Çalışkansın" sözcüğünde "-sın" ikinci tekil kişiyi ("sen") gösterir. "Gelsin" sözcüğünde ise üçüncü kişiye yönelik bir emri, isteği bildirir. Ayırmanın yolu, "sen" ile mi "o" ile mi kullanıldığına bakmaktır: "sen çalışkansın" ama "o gelsin".

Çekim eki ve cümlenin ögeleri

Çekim ekleri, bir sonraki ünitelerde cümlenin ögelerini ayırırken en güvenilir ipuçlarından biri olacak. Belirtme hâli eki almış bir isim çoğu zaman nesne görevindedir: "Kapıyı kilitledi" cümlesinde kilitlenen şey kapı, yani nesnedir. Yönelme, bulunma ve ayrılma hâl ekleri çoğu zaman yer tamlayıcısını gösterir: "Okula gitti", "Evde kaldı", "Şehirden döndü". Kişi ekleri ise yüklemin kim tarafından yapıldığını söyler ve özne cümlede açıkça yazılmasa bile onu bulmanı sağlar: "Geldik" dediğinde özne "biz"dir. Bu yüzden çekim eklerini tanımak, yalnızca yapı bilgisi sorularında değil, cümle bilgisi sorularında da zaman kazandırır.

Bir sözcüğü tam çözümlemek

Bir sözcüğü köküne kadar çözümlemek için şu yolu izle:

1. Sondan başla ve çekim eklerini tek tek ayır; her birinin görevini adlandır (çokluk, iyelik, hâl, kip, kişi).
2. Çekim ekleri bitince kalan parça gövdedir; onu da yapım eklerine ve köke ayır.
3. Her adımda kalan parçanın anlamlı olup olmadığını kontrol et.

"Balıkçılarımızdan" sözcüğü bu yolla şöyle çözülür: -dan (ayrılma hâli), -ımız (birinci çoğul iyelik), -lar (çokluk), -çı (isimden isim yapım eki), balık (kök).

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde yalnızca çekim eki vardır?", "ekler hangi sırayla dizilmiştir?", "hangisinde '-lar' kişi ekidir?", "sözcükte kaç çekim eki bulunur?" ya da "yönelme bildiren ek hangi sözcüktedir?" biçiminde sorulur. Her soruda önce ekin neye geldiğini bul, sonra görevini adlandır.

Örnek 1 — Çekim eklerinin sırası

Soru: "Evlerimizden" sözcüğündeki çekim ekleri hangi sırayla dizilmiştir?

• A) Hâl, iyelik, çokluk
• B) Çokluk, iyelik, hâl
• C) İyelik, çokluk, hâl
• D) Çokluk, hâl, iyelik
• E) Hâl, çokluk, iyelik

Çözüm: "-ler" çokluk, "-imiz" iyelik, "-den" ayrılma hâl ekidir; isimlerde sıra çokluk, iyelik, hâl biçimindedir. Cevap: B.

Örnek 2 — "-lar" kişi eki

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-lar/-ler" eki kişi ekidir?

• A) Kitaplar masada.
• B) Yarın gelecekler.
• C) Evler eski.
• D) Kuşlar uçtu.
• E) Çiçekler açtı.

Çözüm: B'de ek bir fiile gelmiş ve eylemi yapanların üçüncü çoğul kişi olduğunu gösterir. Ötekilerde ek bir isme gelmiş ve çokluk bildirir. Cevap: B.

Örnek 3 — "-m" ekinin türü

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde "-m" eki kişi ekidir?

• A) evim
• B) kalemim
• C) geldim
• D) kitabım
• E) annem

Çözüm: C'de "-m" bir fiile gelmiş ve eylemi yapanı gösterir. Ötekilerde bir isme gelmiş ve sahipliği bildirir. Cevap: C.

Örnek 4 — Yapım ve çekim bir arada

Soru: "Balıkçılarımızdan" sözcüğünde kaç çekim eki vardır?

• A) Yalnızca "-dan"
• B) "-lar" ve "-dan"
• C) "-lar", "-ımız" ve "-dan"
• D) "-çı", "-lar", "-ımız" ve "-dan"
• E) Hiç çekim eki yoktur.

Çözüm: "-lar" çokluk, "-ımız" iyelik, "-dan" hâl ekidir; "-çı" ise yeni bir sözcük kuran yapım ekidir. Cevap: C.

• Çekim ekini yapım eki sanmak. Çekim eki yeni bir sözcük kurmaz.
• İsim çekim eklerinin sırasını karıştırmak. Sıra: çokluk, iyelik, hâl.
• "-lar"ın her zaman çokluk olduğunu sanmak. Fiile gelirse kişi ekidir.
• "-m"yi her yerde iyelik sanmak. Fiile gelirse kişi ekidir.
• "-sın"ın kişi eki ile emir kullanımını karıştırmak. "Sen" mi, "o" mu?
• Ek-fiili yapım eki sanmak. Ek-fiil sözcüğü yüklem yapar, yeni sözcük türetmez.