Yapım ekleri

"Tuz" bir isimdir. Ona "-la" ekini getirdiğinde "tuzla-" gövdesi doğar; bu gövde yemeği tuzlama işini anlatır. Aynı köke "-luk" ekini getirdiğinde "tuzluk" olur ve yine bir isimdir, ama bu kez tuzun konduğu kabı anlatır. "-lu" ekini getirdiğinde "tuzlu" olur ve bir niteliği anlatır. Tek bir kök, üç farklı ekle üç ayrı sözcüğe dönüştü. Bu ekler, önceki derste tanımını verdiğimiz yapım ekleridir: kökten yeni sözcükler türeten ekler. Bu derste yapım eklerini, eklendikleri kökün türüne ve ortaya çıkardıkları sözcüğün türüne göre dört gruba ayıracak ve bir ekin hangi gruba girdiğini bulmanın yolunu öğreneceğiz.

• Yapım eklerini dört gruba (isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil) ayırırsın.
• Bir yapım ekinin grubunu, eklendiği parçanın ve ortaya çıkan sözcüğün türüne bakarak belirlersin.
• Aynı biçimdeki ekin yapım mı çekim mi olduğunu ayırırsın.
• Bir sözcükteki yapım eklerini sırasıyla bulur ve sayarsın.

Yapım ekini sınıflandırmanın ölçütü

Bir yapım ekinin hangi gruba girdiğini iki soru belirler: Ek neye eklenmiş? ve Ek ne yapmış? Ek bir isme eklenmişse "isimden", bir fiile eklenmişse "fiilden" diye başlarsın. Ekin ardından ortaya bir isim çıkıyorsa "isim", bir fiil çıkıyorsa "fiil" yapım eki dersin. Bu iki cevabı birleştirince dört grup ortaya çıkar:

Buradaki "isim" sözcüğü geniş anlamda kullanılır; sıfat ve zarf da isim soylu sözcükler olduğu için bu grupta sayılır. "Tuzlu" bir sıfattır, ama bir isim kökünden isim soylu bir sözcük türettiği için "-lu" isimden isim yapım ekidir.

İsimden isim yapım ekleri

İsim köklerine eklenip yeni isimler, sıfatlar türeten eklerdir. Başlıcaları:

• -lık: tuzluk, gözlük (bir şeyin konduğu yer ya da kullanıldığı araç)
• -cı: balıkçı (bir işi yapan, satan kişi)
• -lı / -sız: evli, evsiz (bir şeyin varlığı ya da yokluğu)
• -ca: Türkçe (dil adı)
• -cık: evcik (küçültme, sevgi)

İsimden fiil yapım ekleri

İsim köklerine eklenip fiil türeten eklerdir:

• -la: su → sula-, baş → başla-
• -al: az → azal-
• -ar: mor → morar-
• -a: kan → kana-
• -sa: su → susa-

Bu ekleri tanımanın yolu, ekten sonra "-mak" getirip bir eylem kurup kuramadığına bakmaktır: sulamak, azalmak, morarmak.

Fiilden isim yapım ekleri

Fiil köklerine eklenip isim türeten eklerdir. Bu grupta çok sayıda ek vardır; başlıcaları şunlardır:

• -ı: yaz- → yazı
• -gı: sev- → sevgi
• -gın: bil- → bilgin
• -ıcı: yaz- → yazıcı
• -ak: dur- → durak
• -ge: süpür- → süpürge
• -ç: sevin- → sevinç
• -ıntı: kır- → kırıntı

Fiilden fiil yapım ekleri

Fiil köklerine eklenip yeni bir fiil, yani fiil gövdesi türeten eklerdir. Bunların büyük bölümü eylemin kim tarafından ya da nasıl yapıldığını değiştirir:

• -dır, -t: yaz- → yazdır- (başkasına yaptırma)
• -ıl: yık- → yıkıl- (eylemin öznesinin belirsizleşmesi)
• -ın: yıka- → yıkan- (eylemin kişinin kendisine yönelmesi)
• -ış: gör- → görüş- (eylemin karşılıklı yapılması)
• -ala: kov- → kovala- (eylemin sürmesi)
• -mse: gül- → gülümse-

Bu eklerin eylemin yapılış biçimini nasıl değiştirdiği, fiillerin çatısı konusu işlenirken ayrıntısıyla ele alınacak.

Yapım eklerinin kattığı anlamlar

Yapım ekleri yalnızca sözcüğün türünü değiştirmez; ona belirli anlamlar da katar. Bu anlamları bilmek, türemiş bir sözcüğün ne anlattığını çözmeyi kolaylaştırır. İsimden isim yapım eklerinden "-lık" bir şeyin konduğu yeri ya da kullanıldığı aracı, "-cı" bir işi yapan ya da bir özelliği taşıyan kişiyi, "-lı" ve "-sız" bir şeyin varlığını ya da yokluğunu anlatır. "-daş" ortaklık bildirir: yoldaş, meslektaş. "-cık" küçültme ya da sevgi katar: evcik. "-msı" benzerlik anlatır: ekşimsi.

Aynı ek, eklendiği sözcüğe göre farklı anlamlar da taşıyabilir. "-cı" eki "balıkçı" sözcüğünde bir meslek, "kavgacı" sözcüğünde ise bir huy bildirir. Bu yüzden bir ekin anlamını sorarken ekin kendisine değil, türettiği sözcüğün bütününe bakmak gerekir. Dil bilgisi sorularında ekin grubu öne çıkar; anlam sorularında ise türemiş bir sözcüğün anlamını çözmek, ekin kattığı bu anlamları bilmeye dayanır.

Aynı biçim, farklı ek

Bazı yapım ekleri çekim ekleriyle aynı biçimdedir ve karışır. Ayırmanın yolu, önceki derste gördüğün sözlük sınamasıdır: Ek yeni bir sözcük kuruyor mu?

"-ı" eki. "Yazı" sözcüğünde "-ı" bir fiile eklenmiş ve yeni bir isim kurmuştur; yapım ekidir. "Evi" sözcüğünde ise "-i" bir isme eklenmiş, belirtme hâli ya da iyelik bildirir; çekim ekidir.

"-ma/-me" eki. Bu ek üç biçimde karşına çıkar. "Dondurma yedik" cümlesinde "dondurma" kalıcı bir yiyecek adıdır; ek yapım ekidir. "Kapıyı açma!" cümlesinde ek olumsuzluk bildirir ve çekim ekidir. "Okumayı severim" cümlesinde ise ek fiile isim görevi kazandırır ama kalıcı bir sözcük kurmaz; bu kullanım fiilimsiler ünitesinde işlenecek. Ayırmanın yolu, sözcüğün sözlükte kalıcı bir anlamla yer alıp almadığına bakmaktır.

"-mak/-mek" eki. Bu ek genellikle fiilin mastar biçimini kurar: okumak. Ama bazı sözcüklerde kalıcı bir isim türetmiştir ve yapım ekidir: çakmak (ateş yakmaya yarayan araç).

Birden çok yapım eki

Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir. "Balıkçılık" sözcüğünde "-çı" ve "-lık" iki ayrı yapım ekidir: balık → balıkçı → balıkçılık. Her ek bir öncekinin üzerine eklenir ve her adımda yeni bir gövde ortaya çıkar. Yapım eklerini saymak için sözcüğü sondan başlayarak çöz; önce çekim eklerini at, sonra kalan her ekin yeni bir sözcük kurup kurmadığına bak.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?", "ek hangi türdendir?", "hangisinde '-ı' yapım ekidir?", "hangisi ötekilerden farklı türde yapım eki almıştır?" ya da "sözcükte kaç yapım eki vardır?" kökleriyle gelir. Her soruda iki soruyu sor: Ek neye eklenmiş, ne yapmış? Bu iki cevap, ekin grubunu kesin olarak verir.

Örnek 1 — Ekin grubu

Soru: "Su → sula-" türetmesindeki "-la" eki hangi gruptadır?

• A) İsimden isim
• B) İsimden fiil
• C) Fiilden isim
• D) Fiilden fiil
• E) Çekim eki

Çözüm: Ek bir isme (su) eklenmiş ve bir fiil (sula-) kurmuştur. Cevap: B.

Örnek 2 — Fiilden isim

Soru: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde fiilden isim yapım eki vardır?

• A) balıkçı
• B) evsiz
• C) sevgi
• D) azal-
• E) Türkçe

Çözüm: "Sevgi" sözcüğünde "-gi" eki "sev-" fiiline eklenmiş ve bir isim kurmuştur. A, B ve E'de isimden isim, D'de isimden fiil yapım eki vardır. Cevap: C.

Örnek 3 — "-ma" ekinin türü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ma" eki yapım ekidir?

• A) Kapıyı açma!
• B) Dondurma yedik.
• C) Okumayı severim.
• D) Gitme, kal.
• E) Bakma öyle.

Çözüm: "Dondurma" kalıcı bir yiyecek adıdır ve sözlükte ayrı bir maddedir. A, D ve E'de ek olumsuzluk bildirir; C'de fiile geçici bir isim görevi kazandırır. Cevap: B.

Örnek 4 — Birden çok yapım eki

Soru: "Balıkçılık" sözcüğünde kaç yapım eki vardır?

• A) Yalnızca "-lık"
• B) Yalnızca "-çı"
• C) "-çı" ve "-lık"
• D) Hiç yapım eki yoktur.
• E) "balık" ve "-lık"

Çözüm: "Balık → balıkçı → balıkçılık" zincirinde iki ayrı ek, her adımda yeni bir sözcük kurmuştur. Cevap: C.

• Ekin grubunu yalnızca ortaya çıkan sözcüğe bakarak belirlemek. Ekin neye eklendiği de önemlidir.
• Sıfat türeten eki "isimden sıfat" diye ayrı bir grup sanmak. Sıfat isim soyludur; ek isimden isim yapım ekidir.
• "-ı" ekini her zaman çekim eki sanmak. Fiile eklenip isim kuruyorsa yapım ekidir.
• "-ma" ekinin üç kullanımını karıştırmak. Kalıcı isim mi, olumsuzluk mu, geçici isim görevi mi?
• Birden çok yapım ekini tek ek saymak. Her ek yeni bir gövde kurar.
• Fiilden fiil yapım ekini çekim eki sanmak. "Yazdır-" yeni bir fiil gövdesidir.