Kök ve ek

"Gözlükçülerimizden" sözcüğü tek başına uzun ve karmaşık görünür. Ama onu parçalarına ayırınca her parçanın bir işi olduğunu görürsün: "göz" bir organı, "-lük" o organla ilgili bir eşyayı, "-çü" o eşyayı satan kişiyi, "-ler" çokluğu, "-imiz" sahipliği, "-den" bir yerden ayrılmayı anlatır. Türkçe sözcükleri böyle, bir kökün üzerine ekler dizerek kurar. Bu yüzden Türkçeye eklemeli bir dil denir. Sözcük türleri ünitesinde bir sözcüğün cümledeki görevine baktık; yapı bilgisi ünitesinde sözcüklerin içine bakacağız: Bir sözcük hangi parçalardan oluşur ve bu parçalar nasıl sıralanır? İlk adım, her sözcüğün temelindeki parçayı, yani kökü bulmaktır.

• Kökü tanımlar; bir sözcüğü köküne kadar doğru biçimde ayırırsın.
• İsim kökünü fiil kökünden ayırır, "-mek/-mak" sınamasını uygularsın.
• Sesteş kökleri ve ortak kökleri tanır, aralarındaki farkı açıklarsın.
• Yapım ekini çekim ekinden ayırır, eklerin sözcükteki sırasını gösterirsin.

Kök nedir?

Bir sözcüğün anlamlı en küçük, daha fazla bölünemeyen parçasına kök denir. "Gözlükçü" sözcüğünde kök "göz"dür; bu parçayı daha fazla bölersen ("gö") anlam kaybolur. Kök, sözcüğün temel anlamını taşır; ona eklenen parçalar bu anlamı genişletir, değiştirir ya da cümleye bağlar.

Kökü bulmanın yolu, sözcüğün sonundan başlayarak ekleri tek tek atmaktır. Her ek atıldığında kalan parçanın hâlâ anlamlı olup olmadığına ve sözcüğün asıl anlamıyla ilgisini koruyup korumadığına bakarsın. Anlamlı ve daha fazla bölünemeyen parçaya ulaştığında kökü bulmuşsundur.

İsim kökü ve fiil kökü

Kökler iki türdür. İsim kökleri varlıkları, kavramları ya da nitelikleri karşılar: göz, taş, kalem. Fiil kökleri bir eylemi, oluşu ya da durumu karşılar: gel-, oku-, sev-. Dil bilgisinde fiil kökleri sonlarına kısa çizgi konarak yazılır; bu çizgi kökün bir ek beklediğini gösterir.

Bir kökün isim mi fiil mi olduğunu anlamanın en kısa yolu, köke "-mak/-mek" ekini getirmektir. Kökün anlamını koruyan bir eylem ortaya çıkıyorsa kök fiildir: oku → okumak. Ortaya bir eylem çıkmıyorsa ya da çıkan eylem kökün anlamından bambaşka bir şey anlatıyorsa kök isimdir: kalem → kalemmek diye bir sözcük yoktur.

Bu sınamada dikkat edilecek nokta, sözcüğün bütününün değil kökünün türüne bakmaktır. "Sevgi" bir isimdir ama kökü olan "sev-" bir fiildir. "Balıkçı" bir isimdir ve kökü olan "balık" da bir isimdir. Bu fark sorularda sık sınanır: sözcüğün türü ile kökünün türü aynı olmak zorunda değildir.

Sesteş kökler

Yazılışları ve okunuşları aynı olduğu hâlde anlamca birbiriyle ilgisi olmayan köklere sesteş kök denir. Bu köklerin bir biçimi isim, öteki biçimi fiil olarak kullanılır:

• yaz (mevsim) — yaz- (yazmak)
• yüz (organ, sayı) — yüz- (yüzmek)
• dal (ağaç dalı) — dal- (dalmak)

Sesteş köklerde isim ile fiil arasında bir anlam bağı yoktur: bir yaz mevsimi ile yazma eylemi birbirine bağlı değildir. Bu yüzden bir sözcüğün kökünü bulurken hangi anlamın kullanıldığına bakman gerekir. "Dallı" sözcüğü ağaç dalıyla ilgilidir ve isim kökünden türemiştir; "dalgıç" sözcüğü dalma eylemiyle ilgilidir ve fiil kökünden türemiştir.

Ortak kökler

Hem isim hem fiil olarak kullanılan ve iki kullanımı arasında anlam bağı bulunan köklere ortak kök denir:

• boya (isim) — boya- (boyamak)
• barış (isim) — barış- (barışmak)

"Boya" hem bir maddeyi hem o maddeyle yapılan işi anlatır; ikisi birbirine bağlıdır. Sesteş kök ile ortak kökü ayıran şey budur: sesteş kökte anlam bağı yoktur, ortak kökte vardır.

Kökten gövdeye: tür değişebilir

Bir kök yapım eki aldıkça türü birkaç kez değişebilir. "Baş" bir isim köküdür. "-la" ekiyle "başla-" olur ve artık bir eylem bildirir; bu parça bir fiil gövdesidir. "-ngıç" ekiyle "başlangıç" olur ve yeniden bir isme dönüşür. Sözcüğün son hâli isim olsa da, arada bir fiil gövdesinden geçmiş olsa da kök değişmez: "başlangıç" sözcüğünün kökü "baş"tır ve bir isimdir. Bu zincir, kök sorularında gövdeyi kök sanma yanılgısını önler. Bir sözcüğü çözerken her yapım ekini atınca ortaya çıkan parçanın türünü yeniden sına; en sonda kalan parça kök, onun türü de kökün türüdür.

Kök ve ses olayları

Kök, ek aldığında bazen ses bilgisi ünitesinde gördüğün olaylara uğrar ve ilk bakışta tanınmaz hâle gelir. "Ağzı" sözcüğünün kökü "ağız"dır; ünlü düşmesi yüzünden ikinci hecedeki ı görünmez. "Diyor" sözcüğünün kökü "de-"dir; ünlü daralması e'yi i'ye çevirmiştir. "Kitabı" sözcüğünün kökü "kitap"tır; yumuşama p'yi b'ye çevirmiştir. Böyle sözcüklerde kökü bulmak için ses olayını geri al: düşen ünlüyü yerine koy, daralan ünlüyü genişlet, yumuşayan ünsüzü sertleştir.

Ek nedir?

Köklere ya da başka eklere getirilen, tek başına anlamı olmayan parçalara ek denir. Ekler iki büyük gruba ayrılır:

• Yapım ekleri köke eklenerek yeni bir sözcük türetir. Anlam değişir ya da sözcüğün türü değişir: göz → gözlük, yaz- → yazı.
• Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez; sözcüğün cümledeki görevini, ilişkisini, kişisini ya da zamanını gösterir: göz → gözü, yaz- → yazdı.

Bu iki grup, bu ünitenin sonraki iki dersinde ayrıntısıyla işlenecek. Burada bilmen gereken sınama şudur: Ek sözlükte ayrı bir madde olarak yer alabilecek yeni bir sözcük mü kuruyor? Kuruyorsa yapım ekidir; kurmuyorsa çekim ekidir. "Gözlük" sözlükte ayrı bir maddedir; "gözü" değildir.

Eklerin sırası

Türkçede ekler belli bir sıra izler: önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. "Gözlükçülerimizden" sözcüğünde "-lük" ve "-çü" yapım ekleri köke yakındır; "-ler, -imiz, -den" çekim ekleri sona dizilir. Kök ile yapım eklerinin oluşturduğu parçaya gövde denir: "gözlükçü" bir gövdedir. Bu sıra, bir sözcüğü çözümlerken sana yol gösterir: Sondan başladığında önce çekim eklerini, sonra yapım eklerini atarsın ve en sonda köke ulaşırsın.

Soru kökleri

Sorular genellikle "sözcüğün kökü hangisidir?", "hangisinin kökü fiildir?", "hangisinin kökü sesteştir?", "hangisinde kök ses olayına uğramıştır?" ya da "ekler hangisinde doğru ayrılmıştır?" kökleriyle gelir. Her soruda sözcüğü sondan başlayarak çöz, kalan parçaya "-mek" getirerek türünü sına ve ses olayı varsa geri al.

Örnek 1 — Kökü bulmak

Soru: "Gözlükçüler" sözcüğünün kökü hangisidir?

• A) göz
• B) gözlük
• C) gözlükçü
• D) gözlükçüler
• E) gö

Çözüm: Sondan başlayarak "-ler", "-çü" ve "-lük" eklerini atınca "göz" kalır; bu parça anlamlıdır ve daha fazla bölünemez. Cevap: A.

Örnek 2 — Kökün türü

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü fiildir?

• A) kalemlik
• B) yolcu
• C) sevgi
• D) taşlık
• E) evli

Çözüm: "Sevgi" sözcüğünün kökü "sev-"dir ve "sevmek" diye bir eylem kurar. Ötekilerin kökleri (kalem, yol, taş, ev) isimdir. Cevap: C.

Örnek 3 — Ses olayı ve kök

Soru: "Diyor" sözcüğünün kökü hangisidir?

• A) di-
• B) diy-
• C) de-
• D) diyo-
• E) diyor

Çözüm: Ünlü daralması "de-" kökündeki e'yi i'ye çevirmiştir; olayı geri alınca kök "de-" olarak ortaya çıkar. Cevap: C.

Örnek 4 — Sesteş ve ortak kök

Soru: Aşağıdaki köklerden hangisi, isim ve fiil kullanımları arasında anlam bağı bulunan bir ortak köktür?

• A) yaz
• B) yüz
• C) dal
• D) boya
• E) at

Çözüm: "Boya" hem bir maddeyi hem o maddeyle yapılan işi anlatır; iki kullanım birbirine bağlıdır. Ötekiler anlamca ilgisiz sesteş köklerdir. Cevap: D.

• Sözcüğün türünü kökün türü sanmak. "Sevgi" isimdir ama kökü fiildir.
• Ses olayına uğramış kökü tanımamak. "Ağzı" sözcüğünün kökü "ağız"dır.
• Sesteş kök ile ortak kökü karıştırmak. Anlam bağı var mı, yok mu?
• Kökü anlamsız bir parçaya kadar bölmek. Kök anlamlı olmalıdır.
• Yapım eki ile çekim ekini karıştırmak. Yeni sözcük kuruyorsa yapım ekidir.
• Ekleri baştan saymaya çalışmak. Sondan başla: önce çekim, sonra yapım ekleri düşer.