Basit, türemiş ve birleşik sözcükler

"Evlerimizden" sözcüğü dört parçadan oluşur ama yapıca basit bir sözcüktür. "Gözlük" ise yalnızca iki parçadan oluşur ama türemiş bir sözcüktür. Uzunluk, bir sözcüğün yapısı hakkında hiçbir şey söylemez. Belirleyici olan, sözcüğün aldığı eklerin türüdür: Yapım eki var mı, yok mu? Bu ünitenin önceki derslerinde kökü ve iki ek grubunu ayrı ayrı inceledik. Bu son derste o bilgileri birleştirecek ve bir sözcüğün yapısını üç gruptan birine yerleştireceğiz: basit, türemiş ya da birleşik. Yazım ünitesindeki birleşik sözcükler dersini de burada yeniden hatırlayacağız, çünkü birleşik sözcüğü yazımdan değil, yapıdan tanımak gerekiyor.

• Basit, türemiş ve birleşik sözcükleri tanımlar, aralarındaki ölçütü açıklarsın.
• Çekim eklerinin bir sözcüğün yapısını değiştirmediğini gösterirsin.
• Birleşik sözcüklerin oluşum yollarını tanır, ayrı yazılan birleşik sözcükleri bulursun.
• Bir sözcüğün yapısını, eklerini ve kökünü çözümleyerek belirlersin.

Yapının ölçütü: yapım eki

Bir sözcüğün yapısını belirleyen tek şey, onun yapım eki alıp almadığı ve birden çok sözcükten oluşup oluşmadığıdır. Çekim ekleri bu soruya hiç katılmaz; bir sözcük ne kadar çok çekim eki alırsa alsın yapısı değişmez. Bu yüzden yapı sorularında ilk iş, sözcüğün çekim eklerini atmak ve kalan gövdeye bakmaktır.

Üç yapı türü şu soruyla ayrılır:

• Kalan parça yalnızca bir kökse → basit.
• Köke en az bir yapım eki eklenmişse → türemiş.
• İki ya da daha çok sözcük birleşip yeni bir kavram kurmuşsa → birleşik.

Basit sözcükler

Yapım eki almamış, yalnızca kökten oluşan sözcüklere basit sözcük denir: ev, göz, gel-, yaz-. Basit sözcükler çekim eki alabilir ve aldıktan sonra da basit kalır: evler, evimizden, geldim. "Evlerimizden" dört parçadan oluşur, ama "-ler, -imiz, -den" eklerinin üçü de çekim ekidir; geriye yalnızca "ev" kökü kalır. Bu yüzden sözcük yapıca basittir.

Basit sözcüğü tanımak için şu sınamayı yap: Sözcükteki bütün ekleri at. Geriye kalan parça sözlükte bir kök olarak yer alıyorsa ve atılan eklerin hiçbiri yeni bir sözcük kurmamışsa, sözcük basittir.

Türemiş sözcükler

Bir köke en az bir yapım eki getirilerek oluşturulan sözcüklere türemiş sözcük denir: gözlük, sevgi, balıkçı. Türemiş sözcükler de çekim eki alabilir ve türemiş kalır: gözlükler, balıkçılardan. Yapım eklerinin sayısı birden fazla olabilir: balıkçılık. Bu durumda da sözcük türemiştir; yapım eklerinin sayısı yapıyı değiştirmez.

Türemiş sözcüğü tanırken önceki derslerde gördüğün tuzaklara dikkat et. "Yazı" sözcüğündeki "-ı" yapım ekidir ve sözcüğü türemiş yapar; "evi" sözcüğündeki "-i" çekim ekidir ve sözcük basit kalır. Bir sözcüğün kökünü doğru bulmadan yapısını doğru belirleyemezsin: kök ile gövde arasında bir yapım eki varsa sözcük türemiştir.

Birleşik sözcükler

İki ya da daha çok sözcüğün bir araya gelerek yeni bir kavramı karşıladığı sözcüklere birleşik sözcük denir. Yazım ünitesinde gördüğün gibi birleşik sözcükler farklı yollarla oluşur:

• Anlam kayması: hanımeli, gökdelen.
• Ses düşmesi: kahvaltı (kahve altı).
• Fiil + fiil: yapboz.
• İsim + yardımcı fiil: affetmek, teşekkür etmek.

Birleşik sözcüğü tanımanın ölçütü yazılış değil, iki sözcüğün birlikte tek bir kavram kurmasıdır. Bu yüzden bazı birleşik sözcükler ayrı yazılır. "Yardım etmek" iki ayrı sözcük gibi yazılır, ama tek bir eylemi karşılar ve yapıca birleşiktir. Buna karşılık "affetmek" ses olayı nedeniyle bitişik yazılır; ikisi de birleşik fiildir. Birleşik fiiller fiiller ünitesinde ayrıca işlenecek.

Birleşik sözcüğü türemiş sözcükle karıştırmamak için şu soruyu sor: Sözcüğün içinde, tek başına kullanılabilen iki ayrı sözcük var mı? "Tuzcu" sözcüğünde "tuz" bir sözcüktür, ama "-cu" tek başına kullanılamaz; bu bir ektir ve sözcük türemiştir. "Hanımeli" sözcüğünde ise "hanım" ve "el" iki ayrı sözcüktür; sözcük birleşiktir.

Birleşik sözcük ve ekler

Birleşik sözcükler de çekim eki alır ve birleşik kalır: kahvaltılar, hanımelinin. Birleşik bir sözcüğün parçalarından biri kendi içinde türemiş olabilir: "bilgisayar" sözcüğünde "bilgi" ve "sayar" kendi içlerinde türemiş sözcüklerdir, ama birleşerek yeni bir kavram kurmuşlardır; sözcük bütün olarak birleşiktir. Yapı sorularında sözcüğün bütününe bakılır; parçaların yapısı sözcüğün yapısını belirlemez.

Yapıyı belirlemenin sırası

Bir sözcüğün yapısını belirlerken şu adımları izle:

1. Çekim eklerini sondan başlayarak at.
2. Kalan gövdede iki ayrı sözcük var mı? Varsa ve birlikte yeni bir kavram kuruyorlarsa birleşik.
3. Yoksa gövdede bir yapım eki var mı? Varsa türemiş.
4. Yoksa, yani gövde yalnızca bir kökse, basit.

Bu sıra, birleşik sözcüğü türemiş sanma ya da çekim eki almış basit sözcüğü türemiş sanma yanılgılarını önler.

Üç sözcük, üç çözümleme

Yöntemi üç sözcük üzerinde adım adım uygulayalım.

Masalarımızda: Sondan başlayınca "-da" (bulunma hâli), "-ımız" (iyelik) ve "-lar" (çokluk) eklerini atarsın. Geriye "masa" kalır; bu bir köktür ve içinde yapım eki yoktur. Sözcük yapıca basittir.

Gözlükçülerden: "-den" (ayrılma hâli) ve "-ler" (çokluk) atılınca "gözlükçü" gövdesi kalır. Bu gövdede iki ayrı sözcük yoktur; ama "göz" köküne art arda iki türetme eki gelmiştir. Sözcük yapıca türemiştir.

Karabiberler: "-ler" atılınca "karabiber" kalır. Bu gövdede "kara" ve "biber" diye iki ayrı sözcük vardır ve birlikte bir baharat adı kurarlar. Sözcük yapıca birleşiktir.

Üç çözümlemede de ilk adım aynıdır: çekim eklerini atmak. Yapı sorusu, bu ilk adımdan sonra kalan gövdeye sorulur. Sözcüğün uzunluğu, hece sayısı ya da kaç ek aldığı bu soruyu cevaplamaz; "masalarımızda" beş heceli ama basit, "karabiberler" ise yalnızca bir çekim eki almış ama birleşiktir. Yapıyı gövde belirler, ekin sayısı değil.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisi yapıca basittir?", "hangisi yapıca türemiştir?", "hangisi ötekilerden farklı yapıdadır?", "hangisinde birleşik sözcük vardır?" ya da "sözcüğün yapısı hangisidir?" kökleriyle gelir. "Farklı yapı" sorularında her seçeneğin yapısını yanına yaz; özellikle çok ekli basit sözcükleri türemiş sanmamaya dikkat et.

Örnek 1 — Çok ekli ama basit

Soru: "Evlerimizden" sözcüğünün yapısı hangisidir?

• A) Basit
• B) Türemiş
• C) Birleşik
• D) Hem türemiş hem birleşik
• E) Belirlenemez

Çözüm: "-ler", "-imiz" ve "-den" eklerinin üçü de çekim ekidir; geriye "ev" kökü kalır. Yapım eki olmadığı için sözcük basittir. Cevap: A.

Örnek 2 — Türemiş sözcük

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca türemiştir?

• A) evler
• B) gözler
• C) sevgi
• D) yollar
• E) kitaplar

Çözüm: "Sevgi" sözcüğünde "-gi" bir yapım ekidir ve "sev-" kökünden yeni bir isim kurmuştur. Ötekilerde yalnızca çokluk eki vardır. Cevap: C.

Örnek 3 — Birleşik sözcük

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca birleşiktir?

• A) kitapçı
• B) hanımeli
• C) gözlük
• D) balıkçı
• E) sevgi

Çözüm: "Hanımeli" iki ayrı sözcüğün birleşip bir bitki adı kurmasıyla oluşmuştur. Ötekilerde tek bir köke yapım eki gelmiştir. Cevap: B.

Örnek 4 — Ayrı yazılan birleşik

Soru: "Yardım etmek" sözcüğünün yapısı için hangisi doğrudur?

• A) Basittir, çünkü ayrı yazılır.
• B) Türemiştir, çünkü "etmek" bir ektir.
• C) Birleşiktir, çünkü iki sözcük tek bir eylemi karşılar.
• D) Basittir, çünkü yapım eki yoktur.
• E) Türemiştir, çünkü "-mek" yapım ekidir.

Çözüm: Ayrı yazılsa da "yardım" ve "etmek" birlikte tek bir eylem kurar; yapıca birleşiktir. Cevap: C.

• Çok ekli sözcüğü türemiş sanmak. Ekler çekim ekiyse sözcük basittir.
• Birleşik sözcüğü yazılışından tanımaya çalışmak. Ayrı yazılan birleşik sözcükler de vardır.
• Türemiş sözcüğü birleşik sanmak. Ek tek başına kullanılamaz; sözcük değildir.
• "-ı" gibi ekleri yanlış sınıflamak. "Yazı" türemiş, "evi" basittir.
• Parçaların yapısına bakıp bütünü sınıflamak. "Bilgisayar" bütün olarak birleşiktir.
• Kökü yanlış bulmak. "Durak" sözcüğü "dur-" kökünden türemiştir.