Edatlar

"Gibi" sözcüğünü tek başına söylediğinde bir şey anlatmaz; ne bir varlığı, ne bir niteliği, ne de bir eylemi karşılar. Ama "aslan gibi" dediğinde güçlü, cesur biri gözünün önüne gelir. "Gibi" kendi başına anlamsız, başka bir sözcükle birleşince anlam kuran bir sözcüktür. Bu tür sözcüklere edat denir. Şimdiye kadar incelediğimiz isim, sıfat, zamir ve zarf kendi başına bir anlam taşıyordu; bu dersle birlikte görevli sözcüklere, yani cümlede anlamdan çok ilgi kuran sözcüklere geçiyoruz. Edatları tanımak, sözcük türü sorularının yanında anlam sorularında da işine yarayacak, çünkü her edat cümleye belirli bir anlam ilgisi katar.

• Edatı tanımlar; tek başına anlam taşımayıp kendinden önceki sözcükle öbek kurduğunu gösterirsin.
• Başlıca edatların cümleye kattığı anlam ilgilerini (benzetme, sınır, amaç, neden, araç, birliktelik, yön, zaman) belirlersin.
• Edatların kendinden önceki sözcükte istediği hâl eklerini tanırsın.
• Aynı sözcüğün edat, sıfat, zarf ya da bağlaç olarak kullanımlarını ayırırsın.

Edat nedir?

Tek başına anlamı olmayan, kendinden önceki sözcükle birlikte bir öbek kurarak cümleye anlam ilgisi katan sözcüklere edat (ilgeç) denir. Edat, önündeki sözcüğe bağlanır ve o sözcükle cümlenin geri kalanı arasında bir ilişki kurar: benzerlik, amaç, neden, araç, yön, zaman ya da sınır. "Aslan gibi", "sabaha kadar", "okumak için" öbeklerinde edat, önündeki sözcüğün cümledeki işlevini belirler.

Edatı öteki türlerden ayıran iki özellik vardır. Birincisi, edat tek başına kullanılamaz; mutlaka bir sözcüğe yaslanır. İkincisi, edatla kurulan öbek bölünmez bir birim oluşturur ve çoğu zaman bir eylemi niteler.

Başlıca edatlar ve anlam ilgileri

Aynı edat birden çok anlam ilgisi kurabilir. "İçin" bir amacı da bir nedeni de anlatabilir: "Kilo vermek için yürüyor" cümlesinde bir amaç, "Hasta olduğu için gelmedi" cümlesinde bir neden vardır. Ayırmanın yolu, "ne amaçla?" ve "ne sebeple?" sorularından hangisinin cümleye uyduğuna bakmaktır.

"Üzere" edatı da iki anlam taşır: "Okumak üzere oturdu" cümlesinde amaç, "Tren kalkmak üzere" cümlesinde ise bir eylemin gerçekleşmesine çok az kaldığı anlatılır.

Edatların istediği hâl ekleri

Edatların bir bölümü, kendinden önceki sözcüğün belirli bir hâl eki almasını ister. Bu bir tercih değil, edatın kuralıdır:

• Yalın hâl ister: gibi, için, ile (dağ gibi, kitap için).
• Yönelme hâli (-e) ister: göre, karşı, doğru, rağmen, kadar (sınır anlamında): bana göre, eve doğru, yağmura rağmen, akşama kadar.
• Ayrılma hâli (-den) ister: beri, önce, sonra, dolayı, ötürü, başka: sabahtan beri, dersten önce, senden başka.

Kişi zamirleriyle kullanıldığında "gibi, için, ile" edatları zamirin tamlayan eki almasını ister: benim gibi, senin için, onunla. Bu ayrıntı, bir edatın doğru kullanılıp kullanılmadığını soran sorularda işe yarar.

Edatın taşıdığı ince anlamlar

Bazı edatlar yalnızca tabloda gördüğün temel anlamı taşımaz; kullanıldığı yapıya göre yeni anlamlar kazanır. "Gibi" edatı bir eylemden türeyen sözcükle birleşince zaman bildirebilir: "Eve girdiği gibi uyudu" cümlesinde "gibi" benzetme değil, "girer girmez" anlamı katar. "Kadar" edatı da bir derecenin ne kadar yüksek olduğunu anlatabilir: "Anlatamayacağım kadar güzeldi" cümlesinde güzelliğin sözle anlatılamayacak ölçüde olduğu söylenir. Bu ince anlamlar, sözcük türü sorularından çok anlam sorularında karşına çıkar. Bir edatın anlamını belirlerken tablodaki karşılıkla yetinme; edatın önündeki sözcüğün ne olduğuna ve cümlenin bütününün ne anlattığına bak. Aynı edat bir cümlede benzetme, ötekinde zaman bildirebilir.

Aynı sözcük, farklı tür

Bazı sözcükler hem edat hem başka bir türde kullanılabilir. Ayırmanın yolu, sözcüğün tek başına bir anlam taşıyıp taşımadığına ve önündeki sözcüğe yaslanıp yaslanmadığına bakmaktır.

"Doğru": "Eve doğru yürüdü" cümlesinde önündeki sözcüğe bağlanır, yön bildirir ve edattır. "Doğru cevap" söz öbeğinde cevabın niteliğini söyler; bu kullanımda sıfattır. "Doğru söyle" cümlesinde söyleme işinin nasıl yapılacağını anlatır; bu kullanımda zarftır.

"Önce, sonra": "Dersten önce geldi" cümlesinde ayrılma eki almış bir sözcüğe bağlanır ve edattır. "Önce ödevini bitir" cümlesinde tek başına bir eylemin sırasını bildirir ve zarftır.

"Yalnız": "Yalnız bir soru soracağım" cümlesinde "sadece" anlamındadır ve edattır. "Yalnız yolcu" söz öbeğinde sıfattır. "Yardım ederim, yalnız bugün değil" cümlesinde iki cümleyi karşıtlıkla bağlar ve bağlaçtır.

"İle" edat mı, bağlaç mı?

"İle" sözcüğü hem edat hem bağlaç olabildiği için dikkat ister. Ayırmanın yolu, "ile" yerine "ve" koymaktır:

• "Ali ile Ayşe geldi" cümlesinde "ile" yerine "ve" konabilir: Ali ve Ayşe geldi. İki eş görevli sözcüğü bağlar; bağlaçtır.
• "Annemle çarşıya gittim" cümlesinde "ve" konamaz; "ile" birlikteliği anlatır ve edattır.
• "Kalemle yazdı" cümlesinde "ve" konamaz; "ile" aracı anlatır ve edattır.

Bağlaçlar bir sonraki dersin konusudur; bu sınama iki türü ayırmanın en kısa yoludur.

Edatı bulmanın sırası

Bir cümlede edat ararken:

1. Sözcük tek başına bir anlam taşıyor mu? Taşıyorsa edat değildir.
2. Önündeki sözcüğe yaslanıp onunla bir öbek kuruyor mu?
3. Öbek cümleye hangi anlam ilgisini katıyor: benzetme, amaç, neden, araç, yön, zaman, sınır?

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde benzetme bildiren edat vardır?", "edat hangi anlamı katmıştır?", "hangisinde 'doğru' sözcüğü edattır?", "hangisinde 'ile' bağlaçtır?" ya da "hangisinde edat yoktur?" kökleriyle gelir. Anlam sorularında edatın yerine "ne amaçla, ne sebeple, neyle, kiminle, nereye doğru, ne zamandan beri" sorularını koyup hangisinin cümleye oturduğuna bak.

Örnek 1 — Anlam ilgisi

Soru: "Sabahtan beri yağmur yağıyor." cümlesinde "beri" edatı hangi anlamı katmıştır?

• A) Amaç
• B) Başlangıç zamanı
• C) Araç
• D) Benzetme
• E) Neden

Çözüm: "Beri" yağmurun ne zamandan bu yana yağdığını, yani başlangıç zamanını gösterir. Cevap: B.

Örnek 2 — "İle" edat mı, bağlaç mı?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ile" bağlaçtır?

• A) Kalemle yazdı.
• B) Annemle çarşıya gittim.
• C) Ali ile Ayşe geldi.
• D) Otobüsle döndü.
• E) Kaşıkla yedi.

Çözüm: C'de "ile" yerine "ve" konabilir; iki eş görevli sözcüğü bağlar. Ötekilerde araç ya da birliktelik bildiren edattır. Cevap: C.

Örnek 3 — "Doğru"nun türü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "doğru" sözcüğü edattır?

• A) Doğru cevabı buldu.
• B) Doğru söyle.
• C) Doğruyu savun.
• D) Eve doğru yürüdü.
• E) Bu bilgi doğru.

Çözüm: D'de "doğru" önündeki "eve" sözcüğüne yaslanır ve yön bildirir. A'da sıfat, B'de zarf, C'de isim, E'de yüklemdir. Cevap: D.

Örnek 4 — Edatın istediği hâl eki

Soru: Aşağıdaki edatlardan hangisi kendinden önceki sözcüğün yönelme hâl eki almasını ister?

• A) beri
• B) gibi
• C) göre
• D) başka
• E) sonra

Çözüm: "Göre" edatı "-e" ekini ister: bana göre. "Beri", "başka" ve "sonra" ayrılma hâlini, "gibi" yalın hâli ister. Cevap: C.

• Edatı tek başına anlamlı sanmak. Edat bir sözcüğe yaslanmadan anlam taşımaz.
• "İçin"in amaç ve neden anlamlarını karıştırmak. "Ne amaçla?" mı, "ne sebeple?" mi?
• "İle" edatını bağlaçla karıştırmak. "Ve" konabiliyorsa bağlaçtır.
• "Doğru, önce, sonra, yalnız" sözcüklerinin türünü sabit sanmak. Görev değişince tür değişir.
• Edatın istediği hâl ekini gözden kaçırmak. "Beri" ayrılma, "göre" yönelme ister.
• "Üzere"nin iki anlamını karıştırmak. Amaç mı, eylemin gerçekleşmek üzere olması mı?