Bağlaçlar

"Çok çalıştı ve kazandı." "Çok çalıştı ama kazanamadı." İki cümlenin ilk yarısı aynı; ikinci yarıyı bağlayan tek bir sözcük değişti ve cümlenin söylediği hikâye tersine döndü. Birincisinde emek karşılığını bulmuş, ikincisinde bulamamıştır. "Ve" ile "ama" tek başına hiçbir şeyi anlatmaz; ama iki düşünce arasındaki ilişkiyi, yani birlikteliği ya da karşıtlığı onlar kurar. Önceki derste edatların önlerindeki sözcükle bir öbek kurduğunu gördük. Bağlaçlar ise iki eşit parçanın arasında durur ve onları bir anlam ilişkisiyle birbirine bağlar. Bu ilişkiyi okumak, paragraf sorularında yazarın düşünce akışını izlemenin de temelidir.

• Bağlacı tanımlar, eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri bağladığını gösterirsin.
• Bağlaçların kurduğu anlam ilişkilerini (ekleme, karşıtlık, seçenek, neden, koşul, açıklama) belirlersin.
• "Ne... ne" gibi ikili bağlaçların doğru kullanımını açıklarsın.
• Bağlacı edattan ve aynı biçimdeki öteki türlerden ayırırsın.

Bağlaç nedir?

Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri anlam ilişkisi kurarak birbirine bağlayan sözcüklere bağlaç denir: ve, ama, çünkü, ya da. Bağlaç tek başına bir varlığı, niteliği ya da eylemi karşılamaz; bir ilişki kurar. Bu yüzden bağlacı çıkarınca cümleler çoğu zaman yine kurulabilir, ama aralarındaki bağ kaybolur; okur iki düşüncenin birbiriyle ilgisini kendisi tahmin etmek zorunda kalır.

Bağlaçlar üç düzeyde bağlama yapabilir:

• Sözcükleri: Kalem ve defter aldım.
• Söz öbeklerini: Eski evler ya da yeni binalar.
• Cümleleri: Kapıyı çaldı ama kimse açmadı.

Bağlacı edattan ayıran ölçüt, bağlanan parçaların eşitliğidir. Edat önündeki sözcükle bir öbek kurar ve o öbeği cümlenin geri kalanına bağlar; bağlaç ise iki eş görevli parçanın arasında durur ve ikisini yan yana getirir. Edatlar dersinde gördüğün "ve" sınaması bu farkı ortaya çıkarır: "ile" yerine "ve" konabiliyorsa bağlaçtır.

Bağlaçların kurduğu anlam ilişkileri

Bağlaçlar, bağladıkları parçalar arasında farklı anlam ilişkileri kurar:

Bağlaç sorularında ilişkiyi bulmanın yolu, bağlacı çıkarıp yerine bu ilişkilerden birini anlatan bir soru koymaktır: "Neden?" (neden), "Ne olursa?" (koşul), "Buna rağmen ne oldu?" (karşıtlık).

İkili bağlaçlar

Bazı bağlaçlar iki parça hâlinde, bağlanan her ögenin önünde kullanılır: hem... hem, ya... ya, ne... ne, gerek... gerek. Bu bağlaçlar iki ögeyi birlikte vurgular.

"Ne... ne" bağlacının kuralı. Bu bağlaç kendi içinde olumsuzluk taşır; iki ögenin de olmadığını anlatır. Bu yüzden yüklemi olumlu olmalıdır:

• Ne yağmur yağdı ne kar. (Doğru: ikisi de yağmadı.)
• Ne yağmur yağmadı ne kar. (Yanlış: olumsuzluk iki kez yapılmış.)

Yüklemi olumsuz yapmak, bağlacın taşıdığı olumsuzluğu ikiye katlar ve anlatım bozukluğuna yol açar. Bu hata anlatım bozuklukları ünitesinde yeniden karşına çıkacak.

"De" ve "ki" bağlaçlarının anlamları

Yazım ünitesinde "de" ve "ki" bağlaçlarının nasıl yazıldığını öğrendin. Bu bağlaçlar da farklı anlamlar taşır.

"De/da" en çok ekleme bildirir: Kardeşim de gelecek. Ama cümlesine göre karşıtlık, hatta bir sitem de bildirebilir: "Söyledim de dinleyen oldu mu?" cümlesinde söylenenin bir karşılık bulmadığı, bir sitem anlatılır.

"Ki" iki cümleyi bağlarken açıklama, amaç ya da sonuç bildirebilir: "Duydum ki taşınmışsın" cümlesinde bir açıklama, "Erken çık ki trafiğe kalmayasın" cümlesinde bir amaç vardır.

Aynı biçim, farklı tür

Bazı bağlaçlar başka türlerde de kullanılır. Edatlar dersinde "ile" ve "yalnız" sözcüklerinin iki kimliğini gördün. "Yalnız" iki cümle arasında karşıtlık kuruyorsa bağlaçtır: "Sana yardım ederim, yalnız bugün müsait değilim." "Ama" ve "fakat" gibi bağlaçlar ise hep bağlaçtır; bir cümlenin başında bile olsalar önceki cümleyle bir karşıtlık ilişkisi kurarlar.

Bağlaç ile anlam ilişkisi kuran sözler

Bir cümlede anlam ilişkisini her zaman tek bir bağlaç kurmaz. "Bu yüzden, bu nedenle, buna rağmen, bunun yanında, sonuç olarak" gibi söz öbekleri de iki cümle arasında neden-sonuç, karşıtlık ya da ekleme ilişkisi kurar: "Yağmur başladı; bu yüzden maçı erteledik." Bu öbekler bir bağlacın gördüğü işi görür ve paragraf sorularında aynı sinyali verir. Dil bilgisi sorularında ise bağlaç olarak tek sözcüklü "ve, ama, çünkü" gibi sözcükler sorulur; öbeklerin görevini anlamak için onları en yakın bağlaçla değiştirmeyi dene. "Bu yüzden" yerine "dolayısıyla" konabiliyorsa neden-sonuç, "buna rağmen" yerine "ama" konabiliyorsa karşıtlık vardır. Bu değiştirme alışkanlığı, bir paragrafta cümleler arasındaki bağı hızla çözmeni sağlar ve düşüncenin hangi yöne ilerlediğini gösterir.

Bağlaç ve paragraf

Bağlaçlar yalnızca dil bilgisi sorularında değil, paragraf sorularında da belirleyicidir. "Ama, fakat, oysa" gibi karşıtlık bağlaçları, yazarın düşüncesinin yön değiştirdiği yeri gösterir; paragrafın ana düşüncesi sıklıkla bu bağlaçlardan sonra gelen bölümde yer alır. "Çünkü" bir gerekçenin, "yani" bir açıklamanın başladığını haber verir. Bu sözcükler metnin iskeletini gösteren işaretlerdir; bağlacı fark etmek, düşüncenin nereden nereye gittiğini görmeyi kolaylaştırır.

Bağlacı bulmanın sırası

1. Sözcük iki eş görevli parçanın arasında mı duruyor?
2. Tek başına bir varlık, nitelik ya da eylem karşılıyor mu? Karşılıyorsa bağlaç değildir.
3. İki parça arasında hangi ilişkiyi kuruyor: ekleme, karşıtlık, seçenek, neden, koşul, açıklama?

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde karşıtlık bağlacı vardır?", "bağlaç hangi anlam ilişkisini kurmuştur?", "hangisinde 'ile' bağlaçtır?", "hangisinde 'ne... ne' yanlış kullanılmıştır?" ya da "bağlaç hangisinde cümleleri bağlamıştır?" kökleriyle gelir. Anlam ilişkisi sorularında bağlacı çıkarıp yerine başka bir bağlaç koymayı dene; anlam değişiyorsa bağlacın asıl ilişkisini bulmuşsundur.

Örnek 1 — Anlam ilişkisi

Soru: "Gelmedi çünkü hastaydı." cümlesinde "çünkü" bağlacı hangi anlam ilişkisini kurar?

• A) Karşıtlık
• B) Seçenek
• C) Neden
• D) Koşul
• E) Benzetme

Çözüm: "Çünkü" gelmemenin nedenini bildiren cümleyi bağlar. Cevap: C.

Örnek 2 — "Ne... ne" kuralı

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ne... ne" bağlacı doğru kullanılmıştır?

• A) Ne yağmur yağmadı ne kar.
• B) Ne yağmur yağdı ne kar.
• C) Ne yağmur yağdı ne kar yağmadı.
• D) Ne yağmur yağmadı ne de kar.
• E) Ne yağmur yağmıyor ne kar.

Çözüm: "Ne... ne" bağlacı olumsuzluğu kendi taşır; yüklem olumlu olmalıdır. Yalnızca B'de yüklem olumludur. Cevap: B.

Örnek 3 — Bağlacın bağladığı düzey

Soru: Hangi seçenekte bağlacın iki yanında birer yargı vardır?

• A) Kalem ve defter aldım.
• B) Eski evler ya da yeni binalar.
• C) Kapıyı çaldı ama kimse açmadı.
• D) Hem çay hem kahve var.
• E) Elma veya armut ye.

Çözüm: C'de "ama" iki yüklemli yargıyı, "kapıyı çaldı" ile "kimse açmadı"yı bağlar. Ötekilerde bağlaç sözcükleri ya da söz öbeklerini bağlar. Cevap: C.

Örnek 4 — Bağlaç mı, edat mı?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bağlaç değildir?

• A) ama
• B) veya
• C) çünkü
• D) gibi
• E) ya da

Çözüm: "Gibi" önündeki sözcükle bir öbek kurar ve benzetme bildirir; bir edattır. Ötekiler eş görevli parçaları bağlayan bağlaçlardır. Cevap: D.

• "Ne... ne" bağlacıyla olumsuz yüklem kullanmak. Olumsuzluk iki kez yapılmış olur.
• Bağlacı edatla karıştırmak. Bağlaç iki eşit parçanın arasında durur.
• "De" ve "ki"nin tek bir anlamı olduğunu sanmak. Cümlesine göre ekleme, karşıtlık, amaç bildirebilir.
• Bağlacın bağladığı düzeyi gözden kaçırmak. Sözcük mü, öbek mi, cümle mi?
• Karşıtlık bağlacından sonraki bölümü önemsememek. Paragrafın ağırlığı çoğu zaman oradadır.
• Aynı biçimdeki sözcüğün türünü sabit sanmak. "İle" ve "yalnız" görevine göre bağlaç ya da başka bir tür olur.