Zarflar

"Dışarı çıktı" cümlesindeki "dışarı" bir zarftır. "Dışarıya çıktı" cümlesindeki "dışarıya" ise bir isimdir. Anlam neredeyse aynı, fark yalnızca bir ek. Bu küçük fark, zarfın doğasını gösterir: zarf bir eylemin nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar yapıldığını ek almadan, doğrudan eylemin yanında durarak söyler. Ek aldığında ise isim gibi davranmaya başlar. Sözcük türleri ünitesinde şimdiye kadar isimleri ve ismin çevresindeki sözcükleri (sıfat, zamir) inceledik. Bu derste eylemin çevresine geçiyoruz: fiilleri, sıfatları ve başka zarfları niteleyen sözcüklere.

• Zarfı tanımlar, fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı nitelediğini gösterirsin.
• Durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarflarını sorularıyla ayırırsın.
• Yer-yön ve zaman bildiren sözcüklerin ek alınca isim olduğunu açıklarsın.
• Aynı sözcüğün sıfat, zarf ve isim olarak kullanımlarını cümlede ayırırsın.

Zarf nedir?

Fiillerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamını zaman, durum, yer-yön, miktar ya da soru bakımından niteleyen sözcüklere zarf (belirteç) denir. Sıfat ismi nitelerken zarf başka bir alana, özellikle eyleme bakar: "Yavaş koştu" cümlesinde "yavaş" koşma eyleminin nasıl yapıldığını söyler. Zarflar, isimden sonra değil, niteledikleri sözcüğün önünde yer alır.

Bir sözcüğün zarf olup olmadığını anlamak için neyi nitelediğine bak:

• Bir fiili niteliyorsa zarftır: Sessizce konuştu.
• Bir sıfatı niteliyorsa zarftır: fazla uzun bir gece.
• Başka bir zarfı niteliyorsa zarftır: çok yavaş koştu.

Sıfatlar dersinde gördüğün gibi aynı sözcük bir ismi nitelediğinde sıfat olur: yavaş tren.

Durum zarfları

Eylemin nasıl yapıldığını bildiren zarflardır: yavaş koştu, yavaş yavaş yürüdü, güzel konuştu. "Nasıl?" sorusuyla bulunur. İkilemeler ve "-ca/-ce" ekiyle kurulan sözcükler de durum zarfı olabilir: sessizce, dikkatlice.

"Böyle, şöyle, öyle" sözcükleri de eylemin nasıl yapıldığını işaret yoluyla gösterir ve durum zarfı olur: Böyle konuşma. Bu sözcükler bir ismin önüne gelirse sıfat olur: böyle bir gün. Eylemden türeyen "koşa koşa, gülerek, bakınca" gibi yapılar da cümlede çoğu zaman durum ya da zaman zarfı görevi üstlenir: Gülerek içeri girdi. Bu yapıların ayrıntısı fiilimsiler ünitesinde işlenecek; burada bilmen gereken, eylemi niteleyip "nasıl?" ya da "ne zaman?" sorusuna cevap verdikleri için zarf görevinde sayıldıklarıdır.

Zaman zarfları

Eylemin ne zaman yapıldığını bildiren zarflardır: dün geldi, şimdi başla, akşamleyin döndü. "Ne zaman?" sorusuyla bulunur.

Zaman bildiren sözcükler cümledeki görevine göre farklı türlere geçebilir. "Akşam geldi" cümlesinde "akşam" geliş eyleminin zamanını söyler ve zarftır. "Akşam güzeldi" cümlesinde ise "akşam" bir varlık gibi ele alınır, hakkında yargı bildirilir ve isimdir. "Akşam yemeği" söz öbeğinde de bir tamlamanın tamlayanıdır. Ayırmanın yolu, sözcüğün bir eylemin zamanını mı gösterdiğine, yoksa kendisinin mi konu edildiğine bakmaktır.

Yer-yön zarfları

Eylemin yönünü bildiren zarflardır: içeri gir, dışarı çık, geri dön, ileri git, yukarı bak. "Nereye?" sorusuyla bulunur. Bu zarfların en önemli özelliği ek almamalarıdır. Aynı sözcük hâl eki aldığında zarf olmaktan çıkar ve isim olur:

• Dışarı çıktı. (zarf)
• Dışarıya çıktı. (isim, yönelme hâlinde)

Yer-yön sözcüklerini sınayan sorularda ilk bakılacak yer bu ektir; ek var mı, yok mu sorusu çoğu seçeneği hemen eler. "İçeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri" sözcüklerinden biri ek almışsa, ek aldığı için isimdir. İsim olan bu sözcükler cümlede başka görevler de üstlenebilir; "Dışarısı çok soğuk" cümlesinde "dışarısı" hakkında yargı bildirilen varlıktır, yani özne görevindedir.

Miktar zarfları

Eylemin, sıfatın ya da başka bir zarfın derecesini, miktarını bildiren zarflardır: çok, az, pek, daha, en, biraz, fazla, epey. "Ne kadar?" sorusuyla bulunur. Bu zarflar üç tür sözcüğü niteleyebilir:

• fiili: Çok çalıştı. (Ne kadar çalıştı?)
• sıfatı: fazla uzun bir gece. (Ne kadar uzun?)
• zarfı: Daha yavaş koştu. ("Yavaş" koşmayı, "daha" yavaşlığın derecesini niteler.)

Sıfat tamlamaları dersinde "çok, pek, en" gibi sözcüklerin sıfatı nitelediğini görmüştün; o sözcükler miktar zarflarıdır.

Zaman zarfları da miktar zarflarıyla derecelendirilebilir: en erken, daha sonra. "En erken yarın gelirim" cümlesinde "erken" bir zaman zarfıdır, "en" ise bu zamanın sınırını gösterir. Böyle iç içe yapılarda her sözcüğü niteledikçe tek tek ayırmak, hangi sözcüğün hangisine bağlandığını görmeyi kolaylaştırır.

Soru zarfları

Eylemi soru yoluyla niteleyen zarflardır: nasıl, ne zaman, niçin, neden, ne kadar. "Neden geç kaldın?" cümlesinde "neden" eylemin nedenini sorar. Soru zarfını soru sıfatından ve soru zamirinden ayırmak için neyi nitelediğine bak. "Nasıl bir ev?" söz öbeğinde "nasıl" bir ismi niteler ve sıfattır; "Nasıl geldin?" cümlesinde ise bir eylemi niteler ve zarftır. "Kim" gibi bir kişinin yerine geçen soru sözcükleri ise zamirdir.

Aynı sözcük, üç tür

Türkçede aynı sözcük görevine göre üç farklı türde karşına çıkabilir. "Temiz" sözcüğünü düşün:

• Temiz bir oda. (ismi niteler: sıfat)
• Temiz yazdı. (eylemi niteler: zarf)
• Temizini bana ver. (ek alıp ismin yerine geçer: isim)

Bu yüzden sözcük türü sorularında sözcüğü tek başına değil, cümledeki komşusuyla birlikte değerlendirmek gerekir. Komşu bir isimse sözcük büyük olasılıkla sıfattır; komşu bir fiil ya da sıfatsa zarftır; sözcük ek alıp bir varlığı karşılıyorsa isimdir.

Zarfı bulmanın sırası

Bir cümlede zarf ararken:

1. Sözcük bir fiili, sıfatı ya da zarfı mı niteliyor? Nitelemiyorsa zarf değildir.
2. Yer-yön ya da zaman bildiren bir sözcükse ek almış mı? Almışsa isimdir.
3. Hangi soruya cevap veriyor: nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar, niçin?

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde zaman zarfı vardır?", "hangisinde yer-yön bildiren sözcük isim görevindedir?", "hangisinde zarf bir sıfatı nitelemiştir?", "hangisinde 'güzel' sözcüğü zarftır?" ya da "hangisinde zarf yoktur?" kökleriyle gelir. Her seçenekte zarf adayı sözcüğün hemen arkasındaki sözcüğe bak; zarfı zarf yapan, bu komşuluktur.

Örnek 1 — Yer-yön sözcüğü ve ek

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön bildiren sözcük zarftır?

• A) Dışarıya çıktı.
• B) Dışarısı soğuk.
• C) Dışarı çıktı.
• D) Dışarıdan ses geldi.
• E) Dışarıyı temizledi.

Çözüm: C'de "dışarı" ek almadan eylemin yönünü bildirir ve zarftır. Ötekilerde sözcük ek almış ve isim olmuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — Zaman sözcüğü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "akşam" sözcüğü zarftır?

• A) Akşam güzeldi.
• B) Akşam yemeği hazır.
• C) Akşamın serinliği hoştu.
• D) Akşam geldi.
• E) Güzel bir akşamdı.

Çözüm: D'de "akşam" geliş eyleminin zamanını söyler. Ötekilerde bir varlık gibi ele alınır ya da bir tamlamanın parçasıdır. Cevap: D.

Örnek 3 — Zarfı niteleyen zarf

Soru: "Daha yavaş koştu." cümlesinde "daha" sözcüğü neyi niteler?

• A) "koştu" fiilini
• B) "yavaş" zarfını
• C) Bir ismi
• D) Bir sıfatı
• E) Hiçbir sözcüğü

Çözüm: "Yavaş" koşma eylemini niteleyen bir zarftır; "daha" ise bu yavaşlığın derecesini gösterir ve "yavaş" zarfını niteler. Cevap: B.

Örnek 4 — Aynı sözcük, farklı tür

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yavaş" sözcüğü zarftır?

• A) Yavaş tren geçti.
• B) Yavaş bir araba aldı.
• C) Yavaşı seçtik.
• D) Yavaş yürüdü.
• E) Yavaş bir koşucu.

Çözüm: D'de "yavaş" yürüme eyleminin nasıl yapıldığını söyler. Tren, araba ve koşucu sözcüklerinin önünde sıfattır; C'de ise sözcük ek alarak bir varlığı karşılar. Cevap: D.

• Ek almış yer-yön sözcüğünü zarf sanmak. "Dışarıya" isimdir.
• Zaman sözcüğünü her yerde zarf saymak. "Akşam güzeldi" cümlesinde "akşam" isimdir.
• İsmi niteleyen sözcüğü zarf sanmak. "Yavaş tren" söz öbeğinde "yavaş" sıfattır.
• Miktar zarfının neyi nitelediğini gözden kaçırmak. Fiil mi, sıfat mı, zarf mı?
• Soru sözcüğünün türünü karıştırmak. Eylemi niteliyorsa zarf, ismi niteliyorsa sıfat, ismin yerini tutuyorsa zamir.
• Sözcüğü komşusundan ayırarak değerlendirmek. Tür, komşuya göre belirlenir.