Zamirler

"Ali kitabı Ayşe'ye verdi, Ayşe kitabı okudu, sonra Ayşe kitabı Ali'ye geri verdi." Bu cümleyi okumak yorucudur; aynı adlar ve aynı nesne dönüp dönüp gelir. "Ali kitabı Ayşe'ye verdi; o da onu okuyup ona geri verdi" dediğinde ise anlatım akar. "O", "onu", "ona" sözcükleri adların yerine geçti ve metni hafifletti. Adların yerini tutan bu sözcüklere zamir denir. Önceki iki derste sıfatın bir ismin önüne geldiğini gördük; zamir ise ismin önüne gelmez, doğrudan ismin yerine geçer. Bu dersteki en önemli beceri de bu ayrımı yapabilmek olacak: aynı "bu", aynı "hangi", aynı "bazı" bir cümlede sıfat, ötekinde zamir olabilir.

• Zamiri tanımlar, bir sözcüğün zamir mi sıfat mı olduğunu ismin yerini tutup tutmamasına bakarak ayırırsın.
• Kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz ve soru zamirlerini tanırsın.
• "-ki" ilgi zamirini, sıfat yapan "-ki" ekinden ayırırsın.
• Zamirlerin çekim eki alarak cümlede isim gibi davrandığını gösterirsin.

Zamir nedir?

İsimlerin yerini tutan sözcüklere zamir (adıl) denir. Zamir, bir kişiyi, bir nesneyi ya da bir kavramı adını söylemeden anlatır: O geldi. Bunu al. Kimse aramadı. Zamir bir ismin yerine geçtiği için ismin yapabildiği her şeyi yapar: çekim eki alır, özne ya da nesne olur, bir tamlamanın tamlayanı olabilir.

Zamiri sıfattan ayıran temel ölçüt şudur: Sıfat bir ismin önünde durur, zamir ise ismin yerinde durur. "Şu bardak kırık" dediğinde "şu" bardağı gösterir ve onun önünde durur; sıfattır. Aynı bardağı işaret ederek yalnızca "Şu kırık" dediğinde ise "şu" bardağın kendisi olur; zamirdir. Bir sözcüğün zamir olup olmadığını anlamak için arkasına bak: Arkasında nitelediği bir isim yoksa ve sözcük ek alabiliyorsa büyük olasılıkla zamirdir.

Kişi zamirleri

Konuşan, dinleyen ve sözü edilen kişilerin yerini tutan zamirlere kişi zamiri denir: ben, sen, o, biz, siz, onlar. Kişi zamirleri de isimler gibi hâl eki alır: bana, senden, onu. "Ben" ve "sen" yönelme hâlinde "bana, sana" biçimine girer; bu, kişi zamirlerinin kendine özgü bir özelliğidir.

Dönüşlülük zamiri "kendi" sözcüğüdür ve iyelik ekleriyle kişilere göre çekimlenir: kendim, kendin, kendisi. Eylemi yapanın o eylemi kendi üzerine ya da kendi başına yaptığını gösterir: Kendim yaptım.

İşaret zamirleri

Varlıkları işaret yoluyla karşılayan zamirlere işaret zamiri denir: bu, şu, o, bunlar, şunlar, öteki, öbürü. İşaret zamirleri sıfatla en sık karışan zamirlerdir. "Şu çanta benim" cümlesinde "şu" çantanın önündedir ve sıfattır; "Şunu al" cümlesinde "şu" bir nesnenin yerini tutar, ek alır ve zamirdir.

"O" sözcüğünün üç kimliği. "O" hem kişi zamiri hem işaret zamiri hem de işaret sıfatı olabilir:

• O geldi. (Bir kişiyi karşılar: kişi zamiri.)
• Onu al, dedi kalemi göstererek. (Bir nesneyi karşılar: işaret zamiri.)
• O masa eski. (Bir ismin önündedir: işaret sıfatı.)

Ayırmanın yolu, "o"nun neyin yerini tuttuğuna bakmaktır: bir insansa kişi zamiri, bir nesneyse işaret zamiri; bir ismin önündeyse sıfattır.

Belgisiz zamirler

Varlıkların yerini belirsiz bir biçimde tutan zamirlere belgisiz zamir denir: biri, kimse, herkes, birkaçı, hepsi. Bu zamirlerin çoğu, belgisiz sıfatlara iyelik ya da çokluk eki getirilerek kurulur: bazı → bazısı, birkaç → birkaçı. Bu yüzden belgisiz sıfat ile belgisiz zamiri ayırmak için sözcüğün ek alıp almadığına ve arkasında bir isim olup olmadığına bakmak yeterlidir. "Birkaç kişi geldi" cümlesinde "birkaç" sıfattır; "Birkaçı geldi" cümlesinde zamirdir.

Soru zamirleri

Varlıkların yerini soru yoluyla tutan zamirlere soru zamiri denir: kim, ne, hangisi, kaçı, neresi. "Kim geldi?" cümlesinde "kim" bir kişinin yerini soru yoluyla tutar. Soru sıfatı ile soru zamiri de karışır: "Hangi kitabı aldın?" cümlesinde "hangi" kitabın önündedir ve sıfattır; "Hangisini aldın?" cümlesinde ise ek almış, bir nesnenin yerine geçmiştir ve zamirdir.

İlgi zamiri "-ki"

Yazım ünitesinde "-ki" ekinin sıfat yapan ve bitişik yazılan bir ek olduğunu gördün: evdeki eşyalar. Aynı ek, bir ismin yerini tutarak zamir de olabilir. Bu kullanımda ona ilgi zamiri denir:

• Benim çantam eski, seninki yeni. ("Seninki" = senin çantan.)

Buradaki "-ki", daha önce söylenen "çanta" isminin yerini tutar. İkisini ayırmanın yolu arkaya bakmaktır: "evdeki eşyalar" söz öbeğinde "-ki" ekinden sonra bir isim gelir ve ek bir sıfat kurar; "seninki" sözcüğünde ise arkada isim yoktur, ek bir ismin yerini tutar.

Zamirler cümlede isim gibi davranır

Zamir bir ismin yerine geçtiği için cümlede ismin üstlendiği her görevi üstlenir. Özne olabilir: Herkes geldi. Nesne olabilir: Onu gördüm. Bir isim tamlamasının tamlayanı olabilir: Bizim bahçemiz geniş. Bu son kullanımda zamir tamlayan eki alır ve bir tamlamanın parçası olur; sıfat gibi görünse de "bizim" sözcüğü bir kişinin yerini tutar ve zamirdir.

Zamir kime dönüyor?

Zamir bir ismin yerini tuttuğu için okurun o ismi bulabilmesi gerekir. Önceki cümlede iki kişi anılmışsa "o" zamiri kimi gösterdiğini belirsiz bırakabilir: "Selin, Deniz'le uzun uzun konuştu; o çok üzgündü." Üzgün olan Selin mi, Deniz mi? Cümle bunu söylemez. Böyle durumlarda zamirin yerine adı yeniden kullanmak anlatımı netleştirir: "Deniz çok üzgündü." Zamirin geri döndüğü ismin açık olmaması, anlatım bozuklukları ünitesinde ayrıca ele alınacak bir yanlıştır. Şimdilik bilmen gereken, zamirin her zaman bir isme yaslandığı ve o ismin okur için belli olması gerektiğidir.

Zamiri bulmanın sırası

Zamiri bulmak için üç adım yeter:

1. Sözcüğün arkasında nitelediği bir isim var mı? Varsa sözcük sıfattır.
2. Yoksa sözcük bir ismin yerini mi tutuyor? Tutuyorsa zamirdir.
3. Hangi yoldan tutuyor: kişiyi mi (kişi), işaretle mi (işaret), belirsiz mi (belgisiz), soruyla mı (soru), "-ki" ile mi (ilgi)?

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde işaret zamiri vardır?", "hangisinde belgisiz sözcük zamir görevindedir?", "hangisinde '-ki' ilgi zamiridir?", "hangisinde 'o' kişi zamiridir?" ya da "hangisinde zamir yoktur?" kökleriyle gelir. Her seçenekte sözcüğün arkasına bak ve neyin yerini tuttuğunu sor; bu iki adım, zamiri sıfattan ayırmanın en güvenilir yoludur.

Örnek 1 — Zamir mi, sıfat mı?

Soru: Hangi cümlede işaret bildiren sözcük bir nesnenin yerine geçmiştir?

• A) Şu çanta benim.
• B) Bu köprü dar.
• C) O masa eski.
• D) Şunu al.
• E) Öbür kapı açık.

Çözüm: D'de "şu" ek alarak bir nesnenin yerine geçmiştir. Öteki cümlelerde gösterme sözcüğü bir ismi önünden belirler; bu yüzden sıfattır. Cevap: D.

Örnek 2 — "O"nun kimliği

Soru: "O geldi." cümlesinde "o" sözcüğü hangi türdendir?

• A) İşaret sıfatı
• B) İşaret zamiri
• C) Kişi zamiri
• D) Belgisiz zamir
• E) Soru zamiri

Çözüm: "O" burada gelen bir kişinin yerini tutar. Cevap: C.

Örnek 3 — İlgi zamiri

Soru: "Benim çantam eski, seninki yeni." cümlesinde "seninki" sözcüğü neyin yerini tutar?

• A) senin çantan
• B) benim çantam
• C) çantalar
• D) yeni
• E) eski

Çözüm: "-ki" daha önce söylenen "çanta" isminin yerine geçmiştir: seninki = senin çantan. Cevap: A.

Örnek 4 — Belgisiz sıfat mı, zamir mi?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "birkaç" sözcüğü zamirdir?

• A) Birkaç misafir geldi.
• B) Birkaç gün kaldık.
• C) Birkaçı geldi.
• D) Birkaç kitap aldım.
• E) Birkaç kez aradım.

Çözüm: C'de "birkaç" ek almış ve arkasında isim yoktur; bir grup insanın yerini tutar. Cevap: C.

• İsmin önündeki işaret sözcüğünü zamir sanmak. "Şu çanta" söz öbeğinde "şu" sıfattır.
• "O"nun kimliğini karıştırmak. İnsan mı, nesne mi, ismin önünde mi?
• Ek almış belgisiz sözcüğü sıfat sanmak. "Birkaçı" zamirdir.
• Sıfat yapan "-ki" ile ilgi zamirini karıştırmak. Arkasında isim varsa sıfat kurar.
• Tamlayan eki almış zamiri sıfat sanmak. "Bizim bahçemiz" söz öbeğinde "bizim" zamirdir.
• Soru sözcüğünün türünü sezgiyle seçmek. Arkasında isim varsa soru sıfatı, yoksa soru zamiri.