Sıfat tamlamaları

"Soğuk su" ile "Su soğuk" aynı iki sözcükten oluşur. Birincisi bir şeyi adlandırır: masaya konmuş bir bardak soğuk su. İkincisi bir yargı bildirir: suyun soğuk olduğunu söyler. Sözcüklerin sırası değişince iş de değişti; birincisinde bir sıfat tamlaması, ikincisinde bir cümle var. Önceki derste sıfatın türlerini öğrendik; bu derste sıfatın bir isimle birleşip nasıl tek bir yapı kurduğunu, bu yapının isim tamlamasıyla nasıl iç içe geçtiğini ve bir sıfatın ne zaman tamlama kurmadığını göreceğiz. İsim tamlamasında tamlayanı ve tamlananı eklerle bulmuştuk; sıfat tamlamasında ek yoktur ve ipucu sözcüklerin sırasıdır.

• Sıfat tamlamasını tanımlar, tamlayanını ve tamlananını bulursun.
• Birden çok sıfatın aynı ismi nitelediği tamlamaları ve sıfatı niteleyen sözcükleri çözümlersin.
• Sıfat tamlaması ile isim tamlamasının iç içe geçtiği yapıları ayırırsın.
• Sıfatın tamlama kurmadığı durumları (yüklem görevi, adlaşma) tanırsın.

Sıfat tamlaması nedir?

Bir sıfat ile nitelediği ya da belirttiği ismin oluşturduğu söz öbeğine sıfat tamlaması denir: kırmızı kalem, üç kitap, bu yol. Sıfat tamlayan, isim tamlanan görevindedir. İsim tamlamasından farklı olarak sıfat tamlamasında hiçbir ek yoktur; tamlayanı ve tamlananı ekler değil, sıra gösterir. Sıfat her zaman önde, isim arkadadır.

Bu yüzden bir sıfat tamlamasını bulmanın ilk ölçütü sıradır: Önde bir sıfat, arkasında onun nitelediği bir isim varsa sıfat tamlaması vardır. İkinci ölçüt sorudur: İsme "nasıl, hangi, kaç, kaçıncı?" diye sorulduğunda cevap önündeki sözcükse, o sözcük tamlayandır.

Sıra değişince tamlama kaybolur

Sıfat ismin arkasına geçerse artık tamlama kurmaz; bir yargının parçası olur. "Soğuk su" bir sıfat tamlamasıdır; "Su soğuk" ise bir cümledir ve "soğuk" sözcüğü bu cümlenin yüklemidir. Bu ayrım "hangisinde sıfat tamlaması yoktur?" türündeki sorularda işe yarar: Sıfatın isimden sonra gelip yüklem görevi üstlendiği cümlede tamlama aramak boşunadır.

Birden çok sıfat, tek bir isim

Bir ismi birden çok sıfat birlikte niteleyebilir: şu üç yeni sandalye. Bu tamlamada "şu" (işaret), "üç" (sayı) ve "yeni" (niteleme) sıfatlarının hepsi "sandalye" ismine bağlıdır. Tamlanan tektir, tamlayanlar birden çoktur. Türkçede sıfatların sırası genellikle belirtme sıfatları önde, niteleme sıfatları isme yakın olacak biçimdedir: "şu üç yeni sandalye" doğaldır, "yeni üç şu sandalye" değildir.

Bir tamlamada kaç sıfat bulunduğunu saymak için her sözcüğü isme bağlamayı dene: "şu sandalye", "üç sandalye", "yeni sandalye" söz öbeklerinin her biri anlamlıysa, üç sözcük de sıfattır.

Sıfatı niteleyen sözcükler

Bazen bir sözcük ismi değil, ismin önündeki sıfatı niteler: çok güzel bir ev. Burada "çok" sözcüğü evi değil, "güzel" sıfatını niteler; güzelliğin derecesini gösterir. "Çok, pek, en, daha, oldukça" gibi sözcükler bu işi görür. Bu sözcükler sıfat değil, sıfatı niteleyen zarflardır; zarflar ilerleyen bir derste ayrıntısıyla işlenecek. Sıfat tamlamasının bütünü ise "çok güzel bir ev" olarak tek bir yapı kurar.

"Bir" sözcüğünün yeri de anlama etki eder. "Yaşlı bir adam" söz öbeğinde "bir" belgisiz sıfattır ve adamı belirsizleştirir; niteleme sıfatı önde, "bir" isme yakındır. Bu sıra Türkçede niteleme sıfatlı belirsiz tamlamaların olağan sırasıdır.

Sıfat tamlaması ile isim tamlamasının iç içe geçmesi

Sıfat tamlaması ile isim tamlaması aynı söz öbeğinde birlikte bulunabilir. Bu yapılarda hangi sıfatın hangi ismi nitelediğini bulmak gerekir:

• yaşlı ağacın dalı: Yaşlı olan ağaçtır. "Yaşlı ağaç" bir sıfat tamlamasıdır ve bütün olarak isim tamlamasının tamlayanı olur.
• ağacın yaşlı dalı: Yaşlı olan daldır. "Yaşlı dal" bir sıfat tamlamasıdır ve isim tamlamasının tamlananı olur.

İki yapıyı ayırmak için sıfata "neyi niteliyor?" diye sor. Sıfat tamlayan ekini almış ismin önündeyse tamlayanı, iyelik ekini almış ismin önündeyse tamlananı nitelemektedir. Belirtili isim tamlamasının iki ögesi arasına başka sözcük sokulabildiğini önceki dersten hatırla; "ağacın yaşlı dalı" bu yolla kurulmuştur.

Tamlananı düşen tamlama: adlaşma

Bir sıfat tamlamasının tamlananı düşürülürse sıfat onun yerini alır ve adlaşır: Küçükler bahçede oynarken biz kitap okuduk. "Küçük çocuklar" tamlamasından "çocuklar" düşmüş, "küçük" sözcüğü "-ler" ekiyle o boşluğu doldurmuştur. Önceki derste gördüğün bu durumda artık bir sıfat tamlaması yoktur; adlaşan sözcük isim görevindedir.

Sıfatlar arasında virgül ne zaman gerekir?

Bir ismi birden çok sıfat nitelediğinde, sıfatların aynı türden mi farklı türden mi olduğu noktalamayı belirler. Aynı ismi aynı düzeyde niteleyen iki niteleme sıfatı eş görevlidir; aralarına virgül girer: dar, dik bir patika. Virgül dersinde gördüğün bu kullanım, iki niteliğin yan yana sıralandığını gösterir. Oysa ismi sınırlayan bir sözcükle onu niteleyen bir sözcük farklı işler görür; biri ismi sınırlar, öteki niteler. Bu yüzden aralarına virgül konmaz: şu üç yeni sandalye. Sınaması kolaydır: İki sıfatın arasına "ve" koyabiliyorsan eş görevlidirler ve virgül alırlar ("dar ve dik bir patika"); koyamıyorsan ("şu ve üç sandalye") virgül gerekmez.

Birleşik sözcüğe dönüşen sıfat tamlamaları

Bazı sıfat tamlamaları zamanla tek bir kavramı karşılayarak birleşik sözcüğe dönüşmüştür: karabiber, sivrisinek. Yazım ünitesinde gördüğün gibi bu sözcüklerin anlamı iki sözcüğün toplamından uzaklaşmıştır ve tek sözcük gibi yazılırlar. "Kara bulut" ise hâlâ bir sıfat tamlamasıdır; bulutun rengini gösterir ve ayrı yazılır.

Sıfat tamlaması cümlede tek parçadır

İsim tamlaması gibi sıfat tamlaması da cümlenin bölünmez bir birimidir: "Şu üç yeni sandalye salona taşındı" cümlesinde taşınan şey "şu üç yeni sandalye"dir; tamlama bütün olarak özne görevindedir. Cümlenin ögelerini ayırırken tamlamayı bölmemek gerekir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisi sıfat tamlamasıdır?", "hangisinde sıfat tamlaması yoktur?", "hangisinde tamlayanı sıfat tamlaması olan bir isim tamlaması vardır?", "tamlamada kaç sıfat vardır?" ya da "sıfatı niteleyen sözcük hangisidir?" kökleriyle gelir. Her soruda önce ismi bul, sonra önündeki sözcüklerin hangisinin o isme bağlandığını tek tek dene.

Örnek 1 — Sıfat tamlaması mı, cümle mi?

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde sıfat tamlaması vardır?

• A) Su soğuk.
• B) Soğuk su getirdi.
• C) Su soğumuş.
• D) Sular soğuktu.
• E) Soğuk muydu?

Çözüm: B'de "soğuk" sıfatı "su" isminin önünde durup onu niteler. A ve D'de sıfat isimden sonra gelir ve yüklem görevindedir; C'de bir fiil, E'de soru biçiminde bir yüklem vardır. Cevap: B.

Örnek 2 — Sıfatı niteleyen sözcük

Soru: "Çok güzel bir ev" söz öbeğinde "çok" sözcüğü neyi niteler?

• A) "ev" ismini
• B) "bir" sözcüğünü
• C) "güzel" sıfatını
• D) Tamlamanın bütününü
• E) Hiçbir sözcüğü

Çözüm: "Çok" evin sayısını değil, güzelliğin derecesini gösterir; "güzel" sıfatını niteler. Cevap: C.

Örnek 3 — İç içe tamlama

Soru: "Yaşlı ağacın dalı" tamlamasında "yaşlı" sıfatı hangi ismi niteler?

• A) dalı
• B) ağacın
• C) Tamlamanın bütününü
• D) Hem ağacı hem dalı
• E) Hiçbir ismi

Çözüm: "Yaşlı" tamlayan ekini almış "ağaç" isminin önündedir; yaşlı olan ağaçtır. "Yaşlı ağaç" sıfat tamlaması, isim tamlamasının tamlayanıdır. Cevap: B.

Örnek 4 — Birden çok sıfat

Soru: "Şu üç yeni sandalye" tamlamasında "sandalye" ismine bağlı kaç sıfat vardır?

• A) Yalnızca "yeni"
• B) "Üç" ve "yeni"
• C) "Şu", "üç" ve "yeni"
• D) Yalnızca "şu"
• E) Hiçbiri

Çözüm: "Şu sandalye", "üç sandalye" ve "yeni sandalye" söz öbeklerinin her biri anlamlıdır; üç sözcük de sıfattır. Cevap: C.

• İsimden sonra gelen sıfatı tamlama sanmak. "Su soğuk" bir cümledir.
• Sıfatı niteleyen sözcüğü sıfat saymak. "Çok güzel" söz öbeğinde "çok" bir zarftır.
• İç içe tamlamada sıfatın nitelediği ismi karıştırmak. Tamlayan eki mi, iyelik eki mi taşıyan isim?
• Madde adını nitelik sanmak. "Cam şişe" söz öbeğinde "cam" bir maddedir, bir sıfat değil.
• Adlaşmış sıfatı tamlama saymak. Tamlanan düşmüşse tamlama yoktur.
• Tamlamayı ögelere ayırırken bölmek. Sıfat tamlaması cümlede tek parçadır.