Sıfatlar

"Güzel bir gün" söz öbeğinde "güzel" günü niteler. "Güzel konuştu" cümlesinde aynı sözcük bir eylemi niteler. "Güzeli seçti" cümlesinde ise bir varlığı karşılar. Üç cümlede aynı sözcük üç farklı işi görüyor ve yalnızca birincisinde sıfattır. Sıfatı tanımanın yolu sözcüğün kendisine değil, cümledeki komşusuna bakmaktır: Sözcük bir ismin önünde durup o ismi niteliyor ya da belirtiyor mu? Önceki derste iki ismin tamlama kurduğunu gördük; bu derste bir ismin önüne gelip ona renk, sayı, yer ya da belirsizlik katan sözcükleri, yani sıfatları öğreneceğiz. Sıfat ile ismin birlikte kurduğu tamlamalar bir sonraki dersin konusu.

• Sıfatı tanımlar, bir sözcüğün sıfat görevinde olup olmadığını ismi nitelemesine bakarak belirlersin.
• Niteleme sıfatlarını ve belirtme sıfatlarının türlerini (işaret, sayı, belgisiz, soru) ayırırsın.
• Sıfatlarda pekiştirme, küçültme, karşılaştırma ve üstünlük derecelerini tanırsın.
• Sıfatın adlaşmasını ve sıfatı zamir ile zarftan ayıran ölçütleri uygularsın.

Sıfat nedir?

İsimlerin önüne gelip onları niteleyen ya da belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir: kırmızı elma, bu kitap, iki öğrenci. Sıfatın varlık nedeni bir isimdir; sıfat tek başına bir şey anlatmaz, bir ismin niteliğini ya da sınırını gösterir. Bu yüzden bir sözcüğün sıfat olup olmadığını anlamak için arkasında niteleyeceği bir isim olup olmadığına bakarsın.

Sıfatları bulmak için isme sorulan sorular işe yarar: "nasıl, hangi, kaç, kaçıncı, ne kadar?" Bu sorulardan birine cevap veren ve ismin önünde duran sözcük sıfattır.

Niteleme sıfatları

İsmin rengini, biçimini, durumunu, niteliğini gösteren sıfatlara niteleme sıfatı denir: kırmızı elma, uzun yol, sıcak çorba. Niteleme sıfatını bulmak için isme "nasıl?" diye sorarsın: Nasıl yol? Uzun yol.

Belirtme sıfatları

İsmi nitelemeyen, onu yer, sayı, belirsizlik ya da soru yoluyla belirten sıfatlara belirtme sıfatı denir. Dört türü vardır.

İşaret sıfatları ismi işaret yoluyla belirtir: bu kitap, o ev, öteki yol. "Hangi?" sorusuna cevap verir.

Sayı sıfatları ismin sayısını ya da sırasını belirtir ve dört gruba ayrılır:

Belgisiz sıfatlar ismi kesin olmayan bir biçimde belirtir: bazı insanlar, her gün, birkaç kişi. Sayı ya da miktar açıkça söylenmez.

Soru sıfatları ismi soru yoluyla belirtir: hangi yol, kaç kitap. Soru sıfatı bir ismin önünde durur ve o isimle ilgili bir soru sorar.

"Bir" sözcüğünün iki kimliği

"Bir" sözcüğü sayı sıfatı da belgisiz sıfat da olabilir. "Bir elma aldım, iki değil" cümlesinde "bir" kesin bir sayıyı bildirir ve asıl sayı sıfatıdır. "Bir akşam size uğrarız" cümlesinde ise "bir" belli bir akşamı değil, belirsiz bir zamanı anlatır ve belgisiz sıfattır. Ayırmanın yolu, "bir" yerine "iki" koymayı denemektir: Cümle anlamlı kalıyor ve bir sayı karşılaştırması yapılıyorsa sayı sıfatıdır; anlam "belli olmayan bir" ise belgisizdir.

Sıfatlarda derece

Niteleme sıfatlarının anlamı güçlendirilebilir ya da hafifletilebilir.

• Pekiştirme: İlk hecenin sonuna bir ünsüz eklenerek anlam güçlendirilir: masmavi deniz, bembeyaz örtü.
• Küçültme: "-ımsı, -ımtırak, -cık" gibi eklerle anlam hafifletilir: sarımsı ışık, küçücük oda.
• Karşılaştırma: "Daha" sözcüğüyle iki varlık karşılaştırılır: daha uzun yol.
• Üstünlük: "En" sözcüğüyle bir varlığın niteliği en üst dereceye çıkarılır: en yüksek dağ.

Sıfatın adlaşması

Bir sıfat, nitelediği isim düşürülüp onun yerini alırsa adlaşır, yani isim görevine geçer: Gençler bahçede toplandı. Bu cümlede "gençler" genç insanları karşılar; nitelenen isim ("insanlar") düşmüş, sıfat ek alarak onun yerini almıştır. Adlaşan sıfat çokluk ve hâl ekleri alabilir. İsimler dersinde gördüğün "en güzelini seçti" örneği de bir adlaşmadır.

Eylemden türeyen sıfatlar ve madde adları

Bazı sıfatlar bir eylemden türer ve eylemin izini taşır: koşan çocuk, kırık vazo, okunacak kitap. "Koşan çocuk" söz öbeğinde "koşan" sözcüğü çocuğu niteler ve "nasıl çocuk?" sorusunu cevaplar; bu yüzden niteleme sıfatı görevindedir. Eylemden türeyen bu tür sözcüklerin ayrıntısı ilerideki fiilimsiler ünitesinde işlenecek; burada bilmen gereken, görevlerinin ismi nitelemek olduğu ve sıfat soruları içinde karşına çıkabilecekleridir.

Önceki dersteki bir ayrımı da burada hatırla: "altın yüzük" söz öbeğinde "altın" yüzüğün hammaddesidir, yani bir isimdir; iki isim yan yana gelip tamlama kurar; "parlak yüzük" söz öbeğinde "parlak" bir niteliktir ve sıfattır. Bir sözcüğün sıfat olup olmadığını sorarken "Bu sözcük bir nitelik mi bildiriyor, yoksa ismin neyden yapıldığını mı?" diye sormak, iki yapıyı karıştırmanı önler. Madde adı bir varlığın kendisidir; nitelik ise o varlığın bir özelliğidir.

Sıfat, zamir ve zarf ayrımı

Aynı sözcük farklı türlerde kullanılabildiği için sıfatı iki komşu türden ayırmak gerekir.

Sıfat mı, zamir mi? İşaret ve belgisiz sözcükler bir ismin önünde duruyorsa sıfattır, ismin yerini tutuyorsa zamirdir: "Bu kitap güzel" cümlesinde "bu" kitabı gösterir ve sıfattır; "Bu güzel" cümlesinde "bu" bir ismin yerini tutar ve zamirdir. Zamirler ayrı bir dersin konusu.

Sıfat mı, zarf mı? Sıfat yalnızca ismi niteler. Bir sözcük bir eylemi niteliyorsa zarftır: "Hızlı tren" söz öbeğinde "hızlı" treni niteler ve sıfattır; "Hızlı koştu" cümlesinde "hızlı" koşma eylemini niteler ve zarftır. Ayırmanın yolu, sözcüğün hemen arkasında bir isim mi yoksa bir fiil mi bulunduğuna bakmaktır.

Sıfatı bulmanın sırası

Bir cümlede sıfat ararken şu sırayı izle:

1. Sözcüğün arkasında bir isim var mı? Yoksa sözcük sıfat değildir.
2. Sözcük o ismi niteliyor mu (nasıl?), yoksa belirtiyor mu (hangi, kaç, kaçıncı)?
3. Belirtiyorsa hangi türle: işaret, sayı, belgisiz, soru?

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde niteleme sıfatı vardır?", "hangisinde 'bir' belgisiz sıfattır?", "hangisinde sıfat adlaşmıştır?", "hangisinde işaret sözcüğü zamirdir?" ya da "cümlede kaç sıfat vardır?" kökleriyle gelir. Sıfat sayısı sorularında her sözcüğün arkasına bak; bir ismin önünde durup onu niteleyen ya da belirten her sözcük bir sıfattır.

Örnek 1 — Niteleme ve belirtme

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde niteleme sıfatı vardır?

• A) bu kitap
• B) iki öğrenci
• C) kırmızı elma
• D) bazı insanlar
• E) hangi yol

Çözüm: "Kırmızı" elmanın rengini gösterir ve "nasıl elma?" sorusunu cevaplar. Ötekiler belirtme sıfatlarıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sayı sıfatının türü

Soru: "İkişer kalem" söz öbeğindeki sıfat hangi türdendir?

• A) Asıl sayı sıfatı
• B) Sıra sayı sıfatı
• C) Kesir sayı sıfatı
• D) Üleştirme sayı sıfatı
• E) Belgisiz sıfat

Çözüm: "İkişer" sözcüğü "kaçar?" sorusunu cevaplar ve eşit paylaştırmayı gösterir. Cevap: D.

Örnek 3 — Sıfat mı, zarf mı?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "hızlı" sözcüğü sıfattır?

• A) Hızlı koştu.
• B) Hızlı hızlı yürüdü.
• C) Hızlı tren geçti.
• D) Hızlıyı seçtik.
• E) Çok hızlı yazıyor.

Çözüm: C'de "hızlı" bir ismi, treni niteler. Koşmayı, yürümeyi ve yazmayı niteleyen seçenekler zarf kullanımıdır; D'de sözcük ek alarak adlaşmıştır. Cevap: C.

Örnek 4 — Adlaşma

Soru: "Gençler bahçede toplandı." cümlesinde "gençler" sözcüğü için hangisi doğrudur?

• A) Niteleme sıfatıdır.
• B) İşaret sıfatıdır.
• C) Nitelediği isim düşmüş, sıfat adlaşmıştır.
• D) Zarftır.
• E) Soru sıfatıdır.

Çözüm: "Genç insanlar" söz öbeğinde isim düşmüş, "genç" sıfatı çokluk eki alarak onun yerini almıştır. Cevap: C.

• Arkasında isim olmayan sözcüğü sıfat saymak. Sıfat bir ismi niteler ya da belirtir.
• "Bir"in türünü karıştırmak. Kesin sayıysa sayı, belirsizse belgisiz sıfattır.
• Eylemi niteleyen sözcüğü sıfat sanmak. Fiili niteleyen sözcük zarftır.
• İsmin yerini tutan işaret sözcüğünü sıfat sanmak. "Bunu al" cümlesinde "bu" zamirdir.
• Adlaşan sıfatı hâlâ sıfat saymak. Ek alıp ismin yerine geçen sıfat isim görevindedir.
• Sayı sıfatlarının sorularını karıştırmak. Kaç, kaçıncı, kaçar, ne kadar.