İsim tamlamaları

"Evin kapısı" ile "ev kapısı" arasında yalnızca bir ek fark vardır, ama ikisi aynı şeyi anlatmaz. "Evin kapısı" dediğinde belli bir evin, belki de senin evinin kapısını kastedersin. "Ev kapısı" dediğinde ise bir kapı türünü anlatırsın: bahçe kapısından, garaj kapısından farklı olarak evlere takılan kapı. Bir ek, anlamı "bu belli şey"den "bu tür şey"e çevirdi. Önceki derste isimleri ve aldıkları ekleri tanıdık; bu derste iki ismin bir araya gelip nasıl tek bir kavram kurduğunu, yani isim tamlamalarını öğreneceğiz. Bu bilgi ilerleyen derslerde sıfat tamlamasını ve cümlenin ögelerini ayırırken de temel olacak.

• İsim tamlamasının tamlayan ve tamlanan ögelerini, tamlayan ekini ve iyelik ekini bulursun.
• Belirtili, belirtisiz, zincirleme ve takısız isim tamlamalarını ayırırsın.
• Tamlayan eki "-ın" ile ikinci tekil kişi iyelik eki "-ın"ı ayırırsın.
• Eksiltili ve devrik isim tamlamalarını tanır, isim tamlamasını sıfat tamlamasından ayırırsın.

İsim tamlaması nedir?

En az iki ismin, aralarında bir ilgi kurarak bir araya gelmesine isim tamlaması denir. Tamlamada iki öge vardır. Önde duran ve ötekini belirten ögeye tamlayan, arkada duran ve belirtilen ögeye tamlanan denir. "Evin kapısı" tamlamasında "ev" tamlayan, "kapı" tamlanandır. Türkçede tamlayan her zaman önce gelir; tamlanan onu izler.

İsim tamlaması iki ekle kurulur:

• Tamlayan eki (ilgi eki): Tamlayana gelir: -ın, -in, -un, -ün (ünlüyle biten sözcüklerde -nın, -nin, -nun, -nün). Evin, okulun, masanın.
• İyelik eki: Tamlanana gelir ve onun bir şeye ait olduğunu gösterir: -ı, -i, -u, -ü (ünlüyle biten sözcüklerde -sı, -si, -su, -sü). Kapısı, bahçesi.

Bu iki ekin tamlamada bulunup bulunmaması, tamlamanın türünü belirler.

Belirtili isim tamlaması

Hem tamlayan eki hem iyelik eki bulunan tamlamaya belirtili isim tamlaması denir: evin kapısı, Ali'nin bisikleti. Belirtili tamlama belli bir varlığı anlatır; tamlayanın hangi varlık olduğu bellidir.

Belirtili tamlamanın bir özelliği, tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcüklerin girebilmesidir: evin büyük kapısı, evin demir ve ağır kapısı. Tamlayan eki iki ögeyi birbirine bağladığı için araya giren sözcükler bu bağı koparmaz.

Belirtisiz isim tamlaması

Tamlayanda ek bulunmayan, yalnızca tamlananda iyelik eki bulunan tamlamaya belirtisiz isim tamlaması denir: ev kapısı, çay bardağı. Belirtisiz tamlama bir tür ya da genel bir kavram anlatır: "Çay bardağı" belli bir bardak değil, çay için kullanılan bardak türüdür.

Belirtisiz tamlamada tamlayan ile tamlanan arasına sözcük giremez. "Çay büyük bardağı" diyemeyiz; sözcük girecekse tamlamanın önüne gelir: büyük çay bardağı. Bu sıkı bağ yüzünden bazı belirtisiz tamlamalar zamanla birleşik sözcüğe dönüşmüştür; yazım ünitesinde gördüğün "hanımeli" gibi sözcükler bu yoldan doğmuştur.

Zincirleme isim tamlaması

Tamlayanı ya da tamlananı kendisi de bir isim tamlaması olan tamlamaya zincirleme isim tamlaması denir: okul bahçesinin duvarı. Bu tamlamada "okul bahçesi" bir belirtisiz tamlamadır ve bütün olarak "duvarı" sözcüğünün tamlayanı olur. Zincirleme tamlamayı çözmenin yolu, en sondaki tamlananı bulup geriye doğru "neyin?" diye sormaktır: Neyin duvarı? Okul bahçesinin. Neyin bahçesi? Okulun.

Takısız isim tamlaması

Ne tamlayanda ne de tamlananda ek bulunan, tamlayanın tamlananın neyden yapıldığını gösterdiği tamlamaya takısız isim tamlaması denir: altın yüzük, tahta kaşık. Burada "altın" bir niteliği değil, yüzüğün yapıldığı maddeyi anlatır.

Takısız isim tamlamasını sıfat tamlamasından ayırmak için tamlayanın bir madde adı olup olmadığına bak. "Altın yüzük" tamlamasında "altın" bir maddedir; "büyük yüzük" tamlamasında "büyük" bir niteliktir ve bu bir sıfat tamlamasıdır. Sıfat tamlaması ilerleyen derslerde ayrıntısıyla işlenecek.

Zamirle kurulan tamlamalar

Tamlayan bir kişi zamiri de olabilir: benim kitabım, sizin eviniz. Bu tamlamalarda tamlayan eki zamirin biçimine göre değişir ("benim, bizim"); tamlananın iyelik eki de tamlayanın kişisine uyar: benim kitabım, senin kitabın, onun kitabı.

Tamlayan eki mi, iyelik eki mi?

Önceki derste "-ı" ekinin iki kimliğini "onun" sınamasıyla çözmüştük. Burada benzer bir karışıklık "-ın" ekinde vardır. "-ın" tamlayan eki olabileceği gibi, ikinci tekil kişi iyelik eki de olabilir:

• Kitabın kapağı yırtılmış. (Neyin kapağı? Kitabın. Tamlayan eki.)
• Kitabın nerede? (Kimin kitabı? Senin. İyelik eki.)

Ayırmanın yolu, sözcüğün önüne "senin" koymaktır. "Senin kitabın nerede?" dersen anlam bozulmaz; ek iyeliktir. Tamlayan ekinde ise sözcüğün arkasından bir tamlanan gelir ve "neyin?" sorusuna cevap verir.

Eksiltili ve devrik tamlamalar

Eksiltili tamlama. Tamlayan düşürülüp yalnızca tamlanan söylenebilir; tamlananın iyelik eki düşen tamlayanı gösterir: Çantası kaybolmuş. (Onun çantası kaybolmuş.) Bu tür tamlamalarda tamlayan cümlede görünmez ama iyelik eki onu çağırır.

Devrik tamlama. Özellikle şiirde ve söyleyişi güçlendirmek isteyen anlatımlarda tamlanan öne, tamlayan arkaya geçebilir: Sesi rüzgârın uğulduyordu. Burada "rüzgârın sesi" tamlaması devrilmiştir. Devrik tamlamada ekler yerinde kalır; yalnızca ögelerin sırası değişir. Bu yüzden devrik bir tamlamada tamlayanı sıraya bakarak değil, tamlayan ekini taşıyan sözcüğü bularak belirlersin.

Tamlama cümlede tek bir parçadır

Bir isim tamlaması, kaç sözcükten oluşursa oluşsun, cümlede tek bir parça gibi davranır. "Okulun bahçesi çok geniş" cümlesinde geniş olan "bahçe" değil, "okulun bahçesi"dir; tamlama bütün olarak cümlenin öznesidir. Zincirleme tamlamada da durum aynıdır: "Kardeşimin sınıfının penceresi kırılmış" cümlesinde kırılan şey, üç sözcüklü tamlamanın bütünüdür. Bu bilgi, ilerleyen ünitede cümlenin ögelerini ayırırken önemli olacak; bir tamlamayı bölerek ögelere ayırmak, cümleyi yanlış çözümlemenin en kısa yoludur. Tamlamanın sınırını bulmak için tamlayan ekini ve iyelik ekini izle: ekler, hangi sözcüklerin birbirine bağlı olduğunu gösterir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisi belirtisiz isim tamlamasıdır?", "hangisinde zincirleme isim tamlaması vardır?", "hangisi sıfat tamlaması, ötekiler isim tamlamasıdır?" ya da "hangisinde '-ın' eki iyelik ekidir?" kökleriyle gelir. Her tamlamada önce ekleri say: iki ek varsa belirtili, yalnız tamlananda ek varsa belirtisiz, hiç ek yoksa ve tamlayan bir maddeyse takısız; tamlayan ya da tamlanan kendisi bir tamlamaysa zincirleme.

Örnek 1 — Belirtili ve belirtisiz

Soru: Aşağıdakilerden hangisi belirtisiz isim tamlamasıdır?

• A) evin kapısı
• B) Ali'nin bisikleti
• C) çay bardağı
• D) altın yüzük
• E) büyük ev

Çözüm: "Çay bardağı" tamlamasında yalnızca tamlananda iyelik eki vardır ve bir tür anlatılır. A ve B belirtili, D takısız isim tamlaması, E sıfat tamlamasıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Zincirleme tamlama

Soru: "Okul bahçesinin duvarı" tamlamasında tamlayan hangisidir?

• A) okul
• B) bahçesinin
• C) okul bahçesinin
• D) duvarı
• E) okul bahçesinin duvarı

Çözüm: En sondaki tamlanan "duvarı"dır. "Neyin duvarı?" sorusunun cevabı "okul bahçesinin"dir; bu belirtisiz tamlama bütün olarak tamlayan görevindedir. Cevap: C.

Örnek 3 — "-ın" ekinin türü

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ın" eki iyelik ekidir?

• A) Kitabın kapağı yırtılmış.
• B) Evin önü temiz.
• C) Kitabın nerede?
• D) Masanın ayağı kırık.
• E) Okulun bahçesi geniş.

Çözüm: "Senin kitabın nerede?" denebilir; ek ikinci tekil kişi iyelik ekidir. Ötekilerde "-ın" eki bir tamlananı bağlayan tamlayan ekidir. Cevap: C.

Örnek 4 — İsim mi, sıfat mı?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi sıfat tamlamasıdır?

• A) tahta kaşık
• B) altın yüzük
• C) demir kapı
• D) derin kuyu
• E) cam kavanoz

Çözüm: "Derin" bir niteliktir ve kuyuyu niteler; bu bir sıfat tamlamasıdır. Ötekilerde tamlayan bir madde adıdır ve takısız isim tamlaması kurar. Cevap: D.

• Belirtisiz tamlamanın arasına sözcük sokmak. "Çay büyük bardağı" değil "büyük çay bardağı".
• Zincirleme tamlamada tamlayanı tek sözcük sanmak. Tamlayan bir tamlamanın bütünü olabilir.
• Takısız isim tamlamasını sıfat tamlaması sanmak. Tamlayan bir madde adıysa isim tamlamasıdır.
• "-ın" ekinin türünü karıştırmak. "Senin" sınamasını uygula.
• Eksiltili tamlamayı gözden kaçırmak. "Çantası kaybolmuş" cümlesinde tamlayan düşmüştür.
• Devrik tamlamada ögeleri karıştırmak. Ekler yerinde kalır; tamlayan eki alan öge tamlayandır.