İsimler

"Rüzgâr" somut bir isim midir, soyut mu? Rüzgârı göremezsin; bu yüzden onu soyut sanmak kolaydır. Ama rüzgârı yüzünde hissedersin, sesini duyarsın; beş duyudan biriyle algılanan her varlık somuttur. "Cin" ise görülmez, duyulmaz, dokunulmaz; varlığına inanılsa da duyularla algılanamadığı için soyuttur. İsimlerle ilgili soruların çoğu böyle bir ölçütü doğru uygulamaya dayanır. Noktalama ünitesinde işaretlerin cümlede ne iş gördüğünü sorduk; sözcük türleri ünitesinde aynı soruyu sözcükler için soracağız: Bu sözcük cümlede ne yapıyor? İlk tür, bütün öteki türlerin dayandığı türdür: isim.

• İsmi tanımlar; özel ve cins, somut ve soyut isimleri ölçütleriyle ayırırsın.
• Tekil, çoğul ve topluluk isimlerini tanır, "-ler" ekinin çokluk dışındaki anlamlarını açıklarsın.
• İsmin hâl eklerini (yalın, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma) cümlede bulursun.
• Belirtme hâli eki ile üçüncü tekil kişi iyelik ekini ayırırsın.

İsim nedir?

Varlıkları, kavramları, durumları karşılayan sözcüklere isim (ad) denir: masa, deniz, sevgi, Ankara. İsim bir şeyin adıdır; "Bu nedir?" ya da "Bu kimdir?" sorusunun cevabıdır. Aynı sözcük cümlede farklı görevlere geçebilir; bu dersin konusu, sözcüğün bir varlığı ya da kavramı karşıladığı, yani isim olarak kullanıldığı durumlardır. Bir sözcüğün sıfat, zarf ya da başka bir türe geçmesi ilerleyen derslerde ele alınacak.

Bir sözcüğün isim görevinde olduğunu anlamak

Türkçede aynı sözcük farklı görevlerde kullanılabilir; bu yüzden bir sözcüğün isim olup olmadığını sözlükteki yerine değil, cümledeki işine bakarak anlarsın. İlk ipucu eklerdir: Bir sözcük çokluk ya da hâl eki alıp tek başına bir varlığı karşılıyorsa isim görevindedir. "Güzel çiçek" söz öbeğinde "güzel" çiçeği niteler; "Vitrindeki elbiselerin en güzelini seçti" cümlesinde ise ek alarak "güzel olanı" karşılar ve isim görevine geçer. İkinci ipucu sorudur: Sözcük "ne, kim" sorusuna tek başına cevap verebiliyorsa isim görevindedir. Bu iki ipucu, ilerleyen derslerde sıfat ve zarfı isimden ayırırken de işine yarayacak.

Varlıklara verilişlerine göre: özel ve cins isim

Özel isim, dünyada tek olan bir varlığa verilen addır: Fırat, Ayşe, Türkiye. Cins isim ise aynı türden bütün varlıkları karşılayan ortak addır: nehir, kız, ülke. Yazım ünitesinde gördüğün gibi özel isimler büyük harfle başlar; bu, iki türü ayırmanın görünen işaretidir.

Tür değiştiren isimler. Bir cins isim, bir varlığa ad olarak verildiğinde özel isim olur: Kedimizin adı Tekir. "Tekir" aslında bir kedi rengini ve cinsini anlatan cins isimdir; burada tek bir kedinin adı olmuştur. Tersine, bir özel isim bir niteliği temsil etmek için kullanıldığında cins isim gibi davranır: Bu okul nice Piri Reisler yetiştirecek. Burada "Piri Reis" tek bir kişiyi değil, onun gibi denizcileri anlatır.

Varlıkların niteliklerine göre: somut ve soyut isim

Somut isim, beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılar: masa (görülür, dokunulur), ses (işitilir), koku (koklanır), hava (dokunulur, hissedilir). Soyut isim ise duyularla algılanamayan, zihinde var olan kavramları karşılar: sevgi, akıl, özlem.

Bu ayrımda sık düşülen tuzak, "görülmeyen" ile "algılanamayan"ı karıştırmaktır. Ses görülmez ama işitilir; koku görülmez ama koklanır; ikisi de somuttur. Buna karşılık varlığına inanılan ama hiçbir duyuyla algılanamayan varlıklar soyuttur: cin. Ölçütü her zaman aynı soruya bağla: Bu varlığı beş duyudan biriyle algılayabilir miyim?

Varlıkların sayılarına göre: tekil, çoğul, topluluk

Tekil isim tek bir varlığı karşılar: kitap. Çoğul isim "-lar/-ler" ekiyle birden çok varlığı karşılar: kitaplar. Topluluk ismi ise eksiz, tekil biçimiyle birden çok varlığın oluşturduğu bir topluluğu karşılar: ordu (askerler topluluğu), sürü (hayvanlar topluluğu). Topluluk ismini çoğul isimden ayıran şey, çokluk ekini almadan bir topluluğu anlatmasıdır.

"-ler" ekinin öteki anlamları

"-lar/-ler" eki her zaman çokluk bildirmez. Çokluk dışındaki başlıca anlamları şunlardır:

• Aile, ev halkı: Annemler bize gelecek. (annem ve ailesi)
• Yaklaşıklık, zaman: Saat üçlerde döneriz. (üç sularında)
• Abartma: Seni denizler kadar özledim.
• Benzerlik: Bu okul nice Piri Reisler yetiştirecek. (Piri Reis gibi kişiler)

Bu anlamları ayırmak için eki çıkarıp cümleyi yeniden oku ve ekin cümleye ne kattığını sor: birden çok varlık mı, bir aile mi, yaklaşık bir zaman mı, bir abartı mı, bir benzerlik mi?

İsmin hâl ekleri

İsimler cümlede başka sözcüklerle ilişki kurarken hâl ekleri alır. Bu ekler ismin cümledeki yerini ve yüklemle ilişkisini gösterir:

Bazı kaynaklar "ile" edatını ve "-la/-le" ekini de bir hâl (vasıta hâli) olarak sayar: Kalemle yazdım. Hâl eklerinin sesleri, ses bilgisi ünitesinde gördüğün ünlü uyumuna ve sertleşmeye uyar.

Belirtme hâli eki mi, iyelik eki mi?

Dikkat isteyen bir nokta, üçüncü tekil kişi iyelik eki ile belirtme hâli ekinin aynı biçimde görünmesidir. İkisi de "-ı, -i, -u, -ü" olabilir:

• Kitabı okudum. (Hangi şeyi okudum? Belirtme hâli.)
• Ali'nin kitabı yırtılmış. (Kimin kitabı? İyelik eki.)

İkisini ayırmanın yolu, sözcüğün önüne "onun" koymaktır. "Onun kitabı yırtılmış" dersen anlam bozulmaz; demek ki ek iyeliktir ve bir sahipliği gösterir. "Onun kitabı okudum" ise Türkçede kurulamaz; demek ki ek belirtme hâlidir ve eylemden etkilenen nesneyi gösterir. Bir başka ipucu da yüklemdir: belirtme hâli eki almış isim, genellikle "neyi, kimi" sorusuna cevap veren bir nesnedir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisi soyut isimdir?", "hangisinde '-ler' eki çokluk dışında bir anlam katmıştır?", "hangisinde ayrılma hâl eki vardır?" ya da "hangisinde '-ı' eki ötekilerden farklı türdedir?" kökleriyle gelir. Her seçeneği bu derste öğrendiğin ölçütlerden biriyle sına: beş duyu, eki çıkarma, "onun" sınaması. Ölçütü uygulamadan sezgiyle verilen cevap, özellikle somut-soyut ve ek türü sorularında kolayca yanıltır.

Örnek 1 — Somut ve soyut

Soru: Aşağıdaki isimlerden hangisi soyuttur?

• A) ses
• B) koku
• C) hava
• D) özlem
• E) masa

Çözüm: "Özlem" hiçbir duyuyla algılanamaz; zihinde var olan bir duygudur. Ses işitilir, koku koklanır, hava hissedilir, masa görülür; bunlar somuttur. Cevap: D.

Örnek 2 — "-ler" ekinin anlamı

Soru: "Annemler bize gelecek." cümlesinde "-ler" eki hangi anlamı katmıştır?

• A) Çokluk
• B) Aile, ev halkı
• C) Yaklaşıklık
• D) Abartma
• E) Benzerlik

Çözüm: Cümlede birden çok anne yoktur; "annem ve ailesi" kastedilir. Cevap: B.

Örnek 3 — Hâl eki

Soru: "Okuldan geldim." cümlesinde "okuldan" sözcüğü hangi hâldedir?

• A) Yalın
• B) Belirtme
• C) Yönelme
• D) Bulunma
• E) Ayrılma

Çözüm: "-dan" eki bir yerden uzaklaşmayı, ayrılmayı gösterir. Cevap: E.

Örnek 4 — Belirtme mi, iyelik mi?

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ı" eki iyelik ekidir?

• A) Kitabı okudum.
• B) Kitabı getir.
• C) Ali'nin kitabı yırtılmış.
• D) Kitabı masaya koy.
• E) Kitabı aldın mı?

Çözüm: C'de "onun kitabı" sınaması tutar; ek bir sahipliği gösterir. Ötekilerde "kitabı" eylemden etkilenen nesnedir ve ek belirtme hâlidir. Cevap: C.

• Görülmeyeni soyut sanmak. Ses, koku, rüzgâr görülmez ama algılanır; somuttur.
• Topluluk ismini çoğul isim sanmak. "Ordu" ek almadan bir topluluğu anlatır.
• Her "-ler" ekini çokluk sanmak. Aile, yaklaşıklık, abartma ve benzerlik anlamlarına dikkat et.
• Belirtme hâli eki ile iyelik ekini karıştırmak. "Onun" sınamasını uygula.
• Özel ismin cins isim gibi kullanıldığını gözden kaçırmak. "Piri Reisler" bir niteliği anlatır.
• Sezgiyle cevap vermek. Her seçeneği bir ölçütle sına.