Kısa çizgi, uzun çizgi, eğik çizgi

Bir dilekçenin altına adresini yazıyorsun: "Kültür Sokağı No: 12/4". Bir otobüs biletinin üstünde "Ankara-İstanbul" yazıyor. Bir romanın sayfasında bir satır uzun bir çizgiyle başlıyor ve bir kişinin konuştuğunu anlıyorsun. Üç çizgi, üç ayrı iş. Görünüşleri birbirine benzediği için sık karıştırılırlar; oysa her birinin görevi başkadır ve biri ötekinin yerine kullanıldığında yazı bozulur. Önceki derste kesme ve tırnağın nasıl sınır çizdiğini gördük; bu derste çizgilerin ne ayırdığını öğreneceğiz. Virgül dersinde ara sözün kısa çizgiyle de ayrılabileceğini söylemiştik; o kullanım da burada tamamlanıyor.

• Kısa çizginin satır sonu bölmede, hece ve ek göstermede, "ile, arasında, -den -e kadar" anlamında ve ara sözde kullanımını açıklarsın.
• Uzun çizginin satır başındaki konuşmaları göstermedeki görevini tanırsın.
• Eğik çizginin adres, tarih, kesir, ölçü ve dize ayırmadaki kullanımlarını sayarsın.
• Üç çizgiyi görevlerine göre ayırarak bir metindeki yanlış çizgiyi bulursun.

Üç çizgi, üç görev

Kısa çizgi (-), uzun çizgi (—) ve eğik çizgi (/) birbirine benzese de ayrı işler görür. Kısa çizgi bir sözcüğü ya da iki sözcüğü birbirine bağlar veya böler; uzun çizgi bir konuşmanın başladığını gösterir; eğik çizgi ise iki bilgiyi aynı satırda yan yana ayırır. Bir çizgiyle karşılaştığında önce "Burada ne yapılıyor?" diye sor; cevap, hangi çizginin doğru olduğunu da söyler.

Kısa çizgi: bölmek ve göstermek

Satır sonunda sözcük bölmek. Bir sözcük satırın sonuna sığmazsa hece sınırından bölünür ve bölünen yere kısa çizgi konur. Bölme hecenin içinden yapılamaz; bu yüzden önce sözcüğü hecelerine ayırmak gerekir.

Hecelemenin iki temel ilkesi işini kolaylaştırır. Birincisi, Türkçede her hece bir ünlü taşır; sözcükte kaç ünlü varsa o kadar hece vardır. İkincisi, iki ünlü arasında tek ünsüz varsa bu ünsüz sonraki heceye geçer (ka-lem, a-da); iki ünsüz yan yana geliyorsa biri önceki heceye, öteki sonraki heceye kalır (kar-deş, art-tı). Bu iki ilkeyle bir sözcüğün nereden bölünebileceğini hesaplayabilirsin. "Öğretmen" sözcüğü "öğ-ret-men" diye hecelenir; satır sonunda "öğ-retmen" ya da "öğret-men" biçiminde bölünebilir, "öğr-etmen" biçiminde bölünemez.

Heceleri, kökleri ve ekleri göstermek. Ses ve yapı bilgisinde bir sözcüğün heceleri kısa çizgiyle gösterilir: ki-tap. Bir fiil kökü yazılırken sonuna kısa çizgi konur: gel-. Bir ek anılırken başına kısa çizgi konur: -lık. Bu çizgi, fiil kökünün ek bekleyen bir parça, ekin de bir sözcüğe bağlanacak bir parça olduğunu gösterir.

Kısa çizgi: bağlamak

İki sözcük ya da sayı arasına konan kısa çizgi "ile, ve, arasında" ya da "-den ... -e kadar" anlamı verir:

• Ankara-İstanbul yolu (Ankara ile İstanbul arasındaki yol)
• 1914-1918 (1914'ten 1918'e kadar)
• Türkçe-İngilizce sözlük (Türkçeden İngilizceye sözlük)

Bu kullanımda kısa çizginin iki yanında boşluk bırakılmaz.

Kısa çizgi: ara söz

Cümleye açıklama için sokulan bir sözün sınırları, virgülün yanında kısa çizgiyle de çizilebilir: Bu kitabı -yıllardır aradığım kitabı- sonunda buldum. Virgülde olduğu gibi burada da ara söz iki yandan ayrılır; açılan çizginin kapanan bir eşi olmalıdır. Kısa çizgi, ara sözü virgülden daha belirgin biçimde öne çıkarır ve cümlede zaten virgül varsa karışıklığı önler.

Virgül mü, kısa çizgi mi? İki işaret de ara sözü ayırabilir; seçimi ara sözün kendisi belirler. Ara sözün içinde virgül varsa kısa çizgi daha açık bir sınır çizer: Dayım -kendisi de eski bir sporcu, şimdi bir antrenör- maçı baştan sona izledi. Bu cümlede ara sözü virgülle ayırsaydık dört virgül yan yana dizilir ve okur açıklamanın nerede bittiğini zor bulurdu. Ara söz kısa ve virgülsüzse iki işaret de doğrudur.

Uzun çizgi: konuşmanın başlangıcı

Uzun çizgi, roman ve öykü gibi yazılarda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır:

— Nereye gidiyorsun?

— Eve.

Her konuşma yeni bir satırda ve uzun çizgiyle başlar. Bu çizgi okura "şimdi bir kişi konuşuyor" der; tırnak işaretinin cümle içindeki aktarmada yaptığı işi, satır başındaki diyalogda yapar. Ara sözü ayırmak ya da "ile" anlamı vermek uzun çizginin görevi değildir; bu işler kısa çizgiye aittir.

Konuşmanın ardından kimin konuştuğunu belirten bir söz aynı satırda sürüyorsa, konuşma ile bu söz arasına virgül konur: — Geliyorum, dedi. Bu, virgül dersinde gördüğün tırnaksız aktarma kuralının diyalogdaki karşılığıdır; konuşma tırnağa alınmadığı için sınırı virgül çizer. Uzun çizgi ve tırnak aynı konuşma için birlikte kullanılmaz: satır başındaki bir konuşmaya hem çizgi koyup hem de onu tırnak içine almak, aynı sınırı iki kez çizmek olur.

Eğik çizgi: yan yana ayırmak

Eğik çizgi, iki bilgiyi aynı satırda birbirinden ayırır. Başlıca kullanımları şunlardır:

• Adreste apartman numarası ile daire numarasını ayırmak: No: 12/4.
• Tarihte gün, ay ve yılı ayırmak: 29/10/1923. Nokta dersinde gördüğün gibi burada nokta da kullanılabilir.
• Kesir ve bölmede: 3/4 (dörtte üç).
• Ölçü birimlerinde "bölü, başına" anlamında: 90 km/sa (saatte 90 kilometre).
• Dizeleri yan yana yazarken her dizenin sonunu göstermek: Ben yürürüm yane yane / Aşk boyadı beni kane. Yunus Emre'nin bu dizeleri alt alta değil yan yana yazıldığında eğik çizgi, bir dizenin nerede bitip ötekinin nerede başladığını gösterir.

Karıştırılan kullanımlar

Üç çizginin en çok karıştırıldığı yerler şunlardır:

• "1914-1918" gibi bir süre kısa çizgiyle yazılır; eğik çizgi ("1914/1918") bir süre değil, iki seçenek ya da bir bölme izlenimi verir.
• Ara söz kısa çizgiyle ayrılır; uzun çizgi yalnızca satır başındaki konuşmada kullanılır.
• Satır başındaki konuşma uzun çizgiyle başlar; kısa çizgi burada yetersiz kalır.
• Adres ve kesir eğik çizgiyle yazılır; "12-4" gibi bir yazım "12'den 4'e kadar" diye okunabilir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangisinde kısa çizgi farklı bir görevdedir?", "hangisinde eğik çizgi dizeleri ayırmak için kullanılmıştır?", "sözcük satır sonunda nasıl bölünür?" ya da "hangisinde çizgilerden biri yanlış kullanılmıştır?" kökleriyle gelir. Her çizginin yanına görevini yaz: böl, göster, bağla, ara söz, konuşma, yan yana ayır. Görevi yanlış çizgiyle eşleşen seçenek cevaptır.

Örnek 1 — Kısa çizginin anlamı

Soru: "Ankara-İstanbul yolu" söz öbeğindeki kısa çizgi hangi anlamı verir?

• A) Sözcüğü hecelerine ayırır.
• B) Bir eki gösterir.
• C) "ile, arasında" anlamı katar.
• D) Bir konuşmanın başladığını gösterir.
• E) Kesir bildirir.

Çözüm: Kısa çizgi iki şehir adını bağlar ve "Ankara ile İstanbul arasındaki yol" anlamı verir. Cevap: C.

Örnek 2 — Uzun çizgi

Soru: Bir öyküde satır başına alınan konuşmalar hangi işaretle başlar?

• A) kısa çizgi
• B) eğik çizgi
• C) iki nokta
• D) uzun çizgi
• E) noktalı virgül

Çözüm: Satır başındaki konuşmalar uzun çizgiyle gösterilir. Cevap: D.

Örnek 3 — Satır sonunda bölme

Soru: "Öğretmen" sözcüğü satır sonunda aşağıdakilerin hangisindeki gibi bölünemez?

• A) öğ-retmen
• B) öğret-men
• C) öğr-etmen
• D) Hepsi doğrudur.
• E) Sözcük hiçbir biçimde bölünemez.

Çözüm: Sözcüğün heceleri "öğ-ret-men"dir. C'deki bölme "ret" hecesinin içinden geçer ve yanlıştır. Cevap: C.

Örnek 4 — Eğik çizginin görevi

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde eğik çizgi bir adreste kullanılmıştır?

• A) 3/4
• B) 29/10/1923
• C) 90 km/sa
• D) No: 12/4
• E) yane yane / Aşk boyadı

Çözüm: D'de eğik çizgi apartman numarası ile daire numarasını ayırır. A'da kesir, B'de tarih, C'de ölçü, E'de dize ayrımı vardır. Cevap: D.

• Süreyi eğik çizgiyle yazmak. "1914/1918" değil "1914-1918".
• Ara sözü uzun çizgiyle ayırmak. Ara söz kısa çizgiyle ayrılır.
• Açıklamayı tek çizgiyle açık bırakmak. Açılan çizginin kapanan bir eşi olmalıdır.
• Sözcüğü hecenin içinden bölmek. Önce hecele, sonra hece sınırından böl.
• Fiil kökünü ya da eki çizgisiz yazmak. Kök "gel-", ek "-lık" biçiminde gösterilir.
• Satır başındaki konuşmayı kısa çizgiyle başlatmak. Diyalog uzun çizgiyle başlar.