Soru, ünlem, üç nokta, parantez

"Çok çalışkan öğrenci ders kitabını hiç açmamış" cümlesini okuyan biri, yazarın öğrenciyi övdüğünü sanır. Aynı cümleye küçük bir işaret eklenince anlam tersine döner: "Çok çalışkan (!) öğrenci ders kitabını hiç açmamış." Parantez içindeki ünlem, yazarın alay ettiğini söyler. Bu derste ele alacağımız dört işaret, cümleye bilgi değil ton ekler: soru işareti bir merakı, ünlem bir duyguyu, üç nokta yarım kalmış bir düşünceyi, parantez ise cümlenin kenarına iliştirilmiş bir notu gösterir. Nokta dersinde bir cümlenin sonuna ne konacağını cümlenin ne yaptığına göre seçtik; bu son noktalama dersinde aynı soruyu geri kalan işaretler için soracağız.

• Soru işaretini soru bildiren cümlelerde ve kesin olmayan bilgiyi göstermede kullanırsın.
• Ünlem işaretini duygu, seslenme ve alay bildiren durumlarda nokta ile karşılaştırarak seçersin.
• Üç noktanın yarım bırakma, sıralamayı sürdürme, duraklama ve atlanan bölüm görevlerini ayırırsın.
• Parantezin açıklama, tiyatro hareketi ve madde gösterme görevlerini tanırsın.

Soru işareti: cevap bekleyen cümle

Soru işareti, cevap bekleyen cümlenin sonuna konur: Yarın sınav var mı? Soru eki ya da soru sözcüğü bir ipucu verir, ama belirleyici olan cümlenin cevap bekleyip beklememesidir. Nokta dersinde gördüğün gibi, "Kaç kişinin geleceğini bilmiyorum" gibi bir cümle soru sözcüğü taşısa da bir bilgi bildirir ve nokta alır.

Birden çok soru tek cümlede sıralanıyorsa soru işareti yalnızca cümlenin sonuna konur: Kitap mı, defter mi aldın? Bu cümlede iki seçenek sorulur, ama soru bir bütündür; aradaki virgül iki seçeneği ayırır.

Kesin olmayan bilgi için soru işareti. Bir bilginin doğruluğundan emin olunmadığında, o bilginin yanına parantez içinde soru işareti konur: Bu cami 1550 (?) yılında yapılmış. Buradaki soru işareti bir soru sormaz; yazarın "bu tarih kesin değil" dediğini gösterir.

Ünlem işareti: duygu, seslenme ve alay

Ünlem işareti, güçlü bir duygu bildiren cümlenin sonuna konur. Sevinç, şaşkınlık, korku, acı, öfke gibi duygular bu işareti ister: Ne güzel bir gün! Eyvah, geç kaldık! Ünlem sözcüklerinden sonra da kullanılır: Of! Ah!

Seslenme ve güçlü emirlerde ünlem. Güçlü bir seslenmeden ya da uyarıdan sonra ünlem konabilir: Arkadaşlar! Dur! Nokta dersinde gördüğün gibi sakin söylenen bir buyruk ya da rica noktayla kapanır; ünlem, emir bir duyguyla, bağırarak ya da uyarı amacıyla söylendiğinde gelir.

Alay ve küçümseme için ünlem. Bir sözün tersini kastettiğini göstermek için o sözün yanına parantez içinde ünlem konur: Pek çalışkan (!) öğrenci ders kitabını açmamış. Kancadaki örnekte olduğu gibi, bu işaret okura "yazar bu sözcüğü gerçek anlamıyla kullanmıyor" der.

Soru eki taşıyan ünlem cümleleri. "Mi" eki her zaman soru işaretini çağırmaz. Pekiştirme için kullanılan "mi" bir soru sormaz, bir coşkuyu taşır: Sıcak mı sıcak bir öğle! Bu cümlenin sonuna soru işareti koymak, okura olmayan bir soruyu sordurur. Aynı biçimde "Ne çok kitap okumuşsun!" gibi bir cümle "ne" sözünü taşısa da bir sayı sormaz, bir hayranlığı dile getirir. Sonda işaret seçerken sözcüklerin biçimine değil, cümlenin söyleniş amacına bak: Yanıt mı aranıyor, yoksa bir duygu mu dışa vuruluyor?

Nokta ile ünlemi ayırmak. Aynı sözcüklerden kurulu bir cümle, söyleniş biçimine göre nokta ya da ünlem alabilir. "Yardım et." sakin bir ricadır; "Yardım et!" ise bir çığlıktır. Sorularda duyguyu taşıyan sözcüklere bak: "ne kadar, ne güzel, eyvah, aman, keşke" gibi sözler genellikle ünlemi çağırır.

Üç nokta: yarım kalan, süren, duraklayan

Üç nokta, yazılmamış bir şeyi gösterir. Görevleri şunlardır:

• Tamamlanmamış cümle: Bir bilsen... Okur cümlenin devamını kendisi tamamlar.
• Sürdürülebilecek sıralama: Pazardan elma, armut, kiraz... aldık. Sıralamanın sürebileceğini, benzer örneklerin bulunduğunu gösterir.
• Konuşmada duraklama: Ben... aslında... gelemem. Konuşanın tereddüdünü, kesik kesik konuştuğunu yansıtır.
• Söylenmek istenmeyen söz: Açıkça yazılmak istenmeyen bir sözün yerine üç nokta konur.
• Alıntıda atlanan bölüm: Bir metinden alıntı yapılırken atlanan kısmın yerine parantez içinde üç nokta konur: (...).

Üç noktanın hangi görevde kullanıldığını bulmak için neyin eksik olduğunu sor: Cümlenin devamı mı, listenin geri kalanı mı, konuşanın cesareti mi, yoksa bir metnin bir parçası mı?

Parantez: kenardaki not

Parantez, cümlenin akışını bozmadan bir açıklama eklemek için kullanılır. Parantez içindeki söz çıkarıldığında cümle eksiksiz kalır:

• Açıklama ve karşılık: Bu ölçüt (kriter) herkes için aynıdır.
• Kesin olmayan bilgi ya da alay: (?), (!).
• Tiyatro metinlerinde konuşanın hareketi: AYŞE (Pencereye yürüyerek): Hava kararıyor.
• Madde işaretlerinden sonra: a) Giriş, b) Gelişme.
• Alıntıda atlanan bölüm: (...).

Parantez ile ara sözü ayıran virgül ve kısa çizgi arasında bir fark vardır. Virgül ve kısa çizgi, cümlenin akışı içinde okunan bir açıklamayı ayırır; parantez ise okurun isterse atlayabileceği bir kenar notunu gösterir. Bir sözcüğün yabancı karşılığı, bir tarih ya da bir hareket gibi cümleye yan bilgi ekleyen sözler bu yüzden parantez içine alınır.

Parantezin çevresindeki noktalama

Parantez, açıkladığı sözcüğün hemen yanına konur. Parantez içindeki açıklama cümlenin bir parçasıysa, cümlenin sonundaki nokta parantezden sonra gelir: Toplantıya bütün birimler (muhasebe dahil) katıldı. Parantez bir tiyatro hareketini gösteriyorsa, konuşanın adı ile parantez arasında boşluk bırakılır ve parantezden sonra iki nokta gelir.

Dört işareti karşılaştırmak

Bu dört işaret cümleye ton ekler ve her birinin kendi sorusu vardır:

Soru kökleri

Bu işaretlerle ilgili sorular dört yönden gelir: bir cümlenin kapanışına hangi işaretin yakıştığı, alay bildiren ünlemin hangisi olduğu, üç noktanın ya da parantezin hangi seçenekte başka bir iş gördüğü ve sonda yanlış seçilmiş işaretin hangisi olduğu. Sonda seçilecek işaretlerde cümleyi yüksek sesle ve anlamına uygun bir tonla oku; ton, işareti çoğu zaman kendisi söyler.

Örnek 1 — Sıralı soru

Soru: "Kitap mı, defter mi aldın" cümlesi hangi işaretle kapanır?

• A) nokta
• B) soru işareti
• C) ünlem işareti
• D) üç nokta
• E) virgül

Çözüm: Cümle iki seçenek arasında bir cevap bekler. Soru işareti yalnızca cümlenin sonuna konur; aradaki virgül iki seçeneği ayırır. Cevap: B.

Örnek 2 — Alay bildiren ünlem

Soru: "Pek çalışkan (!) öğrenci ders kitabını açmamış." cümlesindeki parantez içindeki ünlem neyi gösterir?

• A) Şaşkınlığı
• B) Seslenmeyi
• C) Kesin olmayan bilgiyi
• D) Alayı, sözün tersinin kastedildiğini
• E) Atlanan bir bölümü

Çözüm: Öğrenci ders kitabını açmadığı hâlde "pek çalışkan" diye nitelendiriliyor; parantez içindeki ünlem, yazarın bu sözü alaylı söylediğini gösterir. Cevap: D.

Örnek 3 — Üç noktanın görevi

Soru: "Ben... aslında... gelemem." cümlesindeki üç nokta hangi görevdedir?

• A) Sürdürülebilecek bir sıralamayı gösterir.
• B) Alıntıda atlanan bölümü gösterir.
• C) Konuşanın duraklamasını, tereddüdünü gösterir.
• D) Kesin olmayan bir bilgiyi gösterir.
• E) Bir soruyu gösterir.

Çözüm: Konuşan kişi sözünü kesik kesik söylüyor; üç nokta bu duraklamaları yansıtır. Cevap: C.

Örnek 4 — Tiyatroda parantez

Soru: "AYŞE (Pencereye yürüyerek): Hava kararıyor." satırındaki parantez neyi gösterir?

• A) Konuşanın hareketini
• B) Atlanan bir bölümü
• C) Alayı
• D) Bir maddenin başlangıcını
• E) Kesin olmayan bir bilgiyi

Çözüm: Tiyatro metinlerinde parantez, konuşan kişinin o sırada ne yaptığını gösterir. Cevap: A.

• Sıralı sorularda her seçenekten sonra soru işareti koymak. "Kitap mı? defter mi aldın?" yanlış; soru işareti sonda.
• Soru sözcüğü taşıyan bildirme cümlesine soru işareti koymak. Yanıt aramayan cümle noktayla kapanır.
• Olağan emre ünlem koymak. Ünlem yalnızca duygu, uyarı ya da güçlü seslenme varsa gelir.
• (?) ile (!) işaretlerini karıştırmak. (?) kesin olmayan bilgiyi, (!) alayı gösterir.
• Üç noktanın görevini ayırmadan cevaplamak. Yarım cümle, süren liste, duraklama ve atlanan bölüm farklı görevlerdir.
• Parantezi kapattıktan önce noktayı koymak. Parantez cümlenin parçasıysa nokta parantezden sonra gelir.