Kesme işareti ve tırnak işareti

"Annem “Geç kalma.” dedi" cümlesiyle "Annem geç kalmamamı söyledi" cümlesi aynı olayı anlatır, ama yalnızca birincisinde tırnak vardır. Birincisinde annenin sözü olduğu gibi, kendi ağzından aktarılır; ikincisinde konuşan kişi o sözü kendi cümlesine çevirmiştir. Tırnak işareti bu farkın işaretidir. Kesme işareti de benzer bir sınır çizer: bir özel adın nerede bittiğini, ekin nerede başladığını gösterir. Önceki yazım derslerinde kesme işaretini özel adlara, sayılara ve kısaltmalara gelen eklerle birlikte gördün; bu derste o bilgileri tek bir karar yolunda toplayacak, eksik kalan kullanımları ekleyecek ve tırnak işaretinin görevlerini öğreneceksin.

• Kesme işaretinin kullanıldığı ve kullanılmadığı durumları tek bir karar yolunda toplarsın.
• Unvanlara ve özel ada bağlı tür adlarına gelen ekleri doğru yazarsın.
• Dolaysız ve dolaylı aktarmayı ayırır, tırnak içindeki noktalamayı doğru yerleştirirsin.
• Tırnak işaretinin vurgu, eser adı ve iç içe alıntı için kullanımını açıklarsın.

İki işaret, bir ortak görev: sınır çizmek

Kesme işareti bir sözcüğün içinde, tırnak işareti ise bir cümlenin içinde sınır çizer. Kesme, özel adı ondan sonra gelen ekten ayırır; tırnak, başkasına ait sözü konuşanın kendi sözünden ayırır. İki işaret de okura "burada iki farklı şey yan yana duruyor" der.

Kesme işareti: nerede kullanılır?

Kesme işareti, bir özel adı ya da özel ad gibi davranan bir yazımı, ona getirilen çekim ekinden ayırır. Önceki derslerde bunun üç yerini gördün:

• Özel adlara gelen çekim ekleri: Rize'de, Ayşe'nin.
• Rakamla yazılan sayılara gelen ekler: 1923'te.
• Büyük ve küçük harfli kısaltmalara gelen ekler: TDK'ye, km'de.

Bu derste iki yer daha ekleniyor.

Unvanlar ve saygı sözleri. Kişi adından sonra gelen "Bey, Hanım, Efendi, Paşa" gibi sözlere getirilen ekler kesmeyle ayrılır: Ayşe Hanım'a, Ahmet Bey'in. Bu sözler özel adla birlikte büyük harfle yazıldığı için adın parçası sayılır ve ek, adın bütününden sonra gelir.

Özel ada bağlı tür adları. Bir göl ya da dağ adında "Gölü", "Dağı" sözcükleri adın ayrılmaz parçasıdır; büyük harfle yazılır ve ek, adın bütününün sonuna kesmeyle eklenir: Van Gölü'ne, Ağrı Dağı'nda.

Kesme işareti ek-fiil için de kullanılır: Başkent Ankara'dır. Konuşma dilinde bir sesin düştüğünü göstermek için de kullanılır: N'oldu?

Kesme işareti: nerede kullanılmaz?

Kesmenin kullanılmadığı yerleri bilmek, en az kullanıldığı yerleri bilmek kadar önemlidir:

• Yapım eklerinden önce: Sivaslı, Türkçe. Bu ekler özel addan başka bir ad doğurur.
• Kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerden önce: Türk Dil Kurumuna.
• Noktalı kısaltmalardan sonra: Cad.de.
• Tırnak işaretinden sonra: “Çalıkuşu”nu okudum. Tırnak zaten adın sınırını gösterdiği için ek doğrudan kapanan tırnağa eklenir.
• Bağlaç olan "de"den önce: Ali de geldi. Bağlaç bir ek değildir.

Kesme için karar yolu

Bir sözcüğe gelen ekin kesmeyle ayrılıp ayrılmayacağını şu sırayla sor:

1. Ek bir yapım eki mi, yoksa sözcük ayrı yazılan bir bağlaç mı? Öyleyse kesme koyma.
2. Sözcük bir kurum adı mı ya da tırnak içinde mi yazılmış? Öyleyse kesme koyma.
3. Sözcük bir özel ad (unvan ve bağlı tür adı dahil), rakam ya da noktasız kısaltma mı? Öyleyse çekim ekini kesmeyle ayır.

Tırnak işareti: dolaysız ve dolaylı aktarma

Başkasının sözü iki biçimde aktarılabilir. Dolaysız aktarmada söz, söyleyenin ağzından çıktığı gibi, aynı kelimelerle verilir ve tırnak içine alınır: Annem “Geç kalma.” dedi. Dolaylı aktarmada ise konuşan kişi sözü kendi cümlesine çevirir; kişi ve zaman değişir, tırnak kullanılmaz: Annem geç kalmamamı söyledi.

İkisini ayırmanın yolu, aktarılan sözdeki kişiye bakmaktır. Dolaysız aktarmada söz, söyleyenin kendi kişisiyle kalır ("Geç kalma" annenin bana söylediği biçimdir). Dolaylı aktarmada söz, aktaranın bakış açısına geçer ("geç kalmamamı" benim açımdan söylenmiştir).

Dolaysız aktarmayı dolaylıya çevirmek

Bir sözü dolaysızdan dolaylıya çevirirken üç şey değişir. Birincisi kişi: söyleyenin "sen" dediği kişi, aktaranın cümlesinde "ben" olur. İkincisi zaman sözcükleri: söyleyenin "yarın" dediği gün, aktarma daha sonra yapılıyorsa "ertesi gün" olabilir. Üçüncüsü cümle türü: emir "-mamı istedi, -memi söyledi" biçimine, soru ise "... olup olmadığını sordu" biçimine girer.

• Dolaysız: Babam “Yarın erken kalk.” dedi.
• Dolaylı: Babam ertesi gün erken kalkmamı söyledi.

Bu çeviride tırnak düşer, çünkü söz artık babanın kelimeleri değil, aktaranın kelimeleridir. Sınavda bir cümlenin tırnak isteyip istemediğini bulmak için bu çeviriyi tersine yap: Sözü olduğu gibi söyleyenin ağzına geri koyabiliyor musun, yoksa söz zaten aktaranın dilinde mi? Aktaranın dilindeyse tırnak gerekmez.

Tırnak içindeki noktalama

Dolaysız aktarmada aktarılan cümlenin kendi noktalama işareti tırnağın içinde kalır:

• Annem “Geç kalma.” dedi.
• Kardeşim “Nereye gidiyoruz?” diye sordu.

Kapanan tırnaktan sonra "dedi, diye sordu" gibi sözlerden önce virgül konmaz. Virgül dersinde gördüğün "Yarın gelirim, dedi" yazımı tırnaksız aktarmaya özgüdür; tırnak kullanıldığında virgüle gerek kalmaz, çünkü sınırı tırnak çizer.

Vurgu, sözcük adı ve eser adı

Tırnak işareti, bir sözcüğü anlamıyla değil sözcük olarak ele almak için de kullanılır: “Kalem” sözcüğü iki hecelidir. Burada bir kalemden değil, "kalem" diye yazılan sözcükten söz edilir. Özellikle vurgulanmak istenen bir söz de tırnak içine alınabilir.

Cümle içinde geçen kitap, dergi, şiir ve öykü adları tırnak içine alınabilir ya da eğik yazıyla gösterilebilir: “Çalıkuşu” adlı romanı okudum. Tırnak içindeki bir ada gelen ek, kesme kullanılmadan kapanan tırnağa eklenir: “Çalıkuşu”nu.

Tırnak içinde tırnak

Tırnak içindeki bir sözün içinde yeniden alıntı yapılması gerekirse iç alıntı tek tırnakla gösterilir: Öğretmen “Atalarımız ‘Sabır acıdır.’ der.” dedi. Dış tırnak çift, iç tırnak tektir.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangi yazımda kesmeye yer yoktur?", "hangisinde tırnak işareti kullanılmalıdır?", "hangisinde tırnak içindeki noktalama yanlıştır?" ya da "kesme işaretinin kullanılma nedeni hangisinde farklıdır?" kökleriyle gelir. Kesme sorularında karar yolunun üç adımını her seçeneğe uygula; tırnak sorularında önce aktarmanın dolaysız mı dolaylı mı olduğuna bak.

Örnek 1 — Unvana gelen ek

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde unvanla birlikte kullanılan özel ada gelen ek doğru yazılmıştır?

• A) Ayşe hanım'a
• B) Ayşe Hanıma
• C) Ayşe Hanım'a
• D) Ayşe'Hanım'a
• E) ayşe Hanım'a

Çözüm: Unvan özel adla birlikte büyük harfle yazılır ve ek, adın bütününden sonra kesmeyle ayrılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Dolaysız ve dolaylı aktarma

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işareti kullanılmaz?

• A) Annem “Geç kalma.” dedi.
• B) Kardeşim “Nereye gidiyoruz?” diye sordu.
• C) Dedem “Sabır acıdır.” derdi.
• D) Annem geç kalmamamı söyledi.
• E) Babam “Hazır mısın?” diye seslendi.

Çözüm: D'de söz, konuşanın kendi cümlesine çevrilmiştir; dolaylı aktarmadır ve tırnak gerekmez. Cevap: D.

Örnek 3 — Tırnaktan sonra ek

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde tırnak içindeki esere getirilen ek doğru yazılmıştır?

• A) “Çalıkuşu”'nu
• B) “Çalıkuşu'nu”
• C) “Çalıkuşu” nu
• D) “Çalıkuşu”nu
• E) Çalıkuşu”nu

Çözüm: Tırnak adın sınırını gösterdiği için ek kesmesiz olarak kapanan tırnağa eklenir. Cevap: D.

Örnek 4 — Kesme gerekmeyen yer

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde kesme işareti kullanılmamalıdır?

• A) Van Gölü'ne
• B) Ahmet Bey'in
• C) Sağlık Bakanlığı'na
• D) Ankara'dır
• E) Rize'de

Çözüm: Bir bakanlığın adı kurum adıdır ve eki kesmesiz alır: Sağlık Bakanlığına. Ötekilerde özel ad, unvan ve bağlı tür adına gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılmıştır. Cevap: C.

• Yapım ekinden önce kesme koymak. "Sivas'lı" değil "Sivaslı".
• Tırnaktan sonra kesme koymak. Ek doğrudan kapanan tırnağa eklenir.
• Dolaylı aktarmayı tırnağa almak. Söz aktaranın cümlesine geçtiyse tırnak gerekmez.
• Aktarılan cümlenin noktasını tırnağın dışına koymak. Nokta, soru ve ünlem işareti tırnağın içinde kalır.
• Tırnaktan sonra "dedi"den önce virgül koymak. Virgül yalnızca tırnaksız aktarmada gerekir.
• İç alıntıda çift tırnak kullanmak. İç alıntı tek tırnakla gösterilir.